1950'li Yıllarda Gördes-XII

GÖRDES MONOGRAFYASI
Lâmia ERKUNT

4 - Mahalli sanatlar:
Kazada çok eskiden beri küçük sanatlar mevcuttur. Nalbantlık, marangozluk, kunduracılık, terzilik vesaire.
Evliya Çelebi seyahatnamesinde Gördes’in Kayacık köyünde bazı kimselerin tabbağlık (dericilik) yaptıklarını, Anadolu’da Kayacık sahtiyanı (sahtiyan: işlenmiş deri) diye meşhur olan gayet latif kırmızı sahtiyanın Mısır İskenderiye’sinin kırmızı sahtiyanından da üstün olduğunu kaydetmektedir. Fakat Gördes tarihte halıcılığı ile meşhurdur.
İlçede büyük fabrika yoktur. Yalnız kasabada mazotla işleyen 22 beygir kuvvetinde bir un değirmeni ile köylerde suyla müteharrik (çalışan) 50 kadar değirmen vardır. Ayrıca üç tane demir ve ona yakın sertlikte ağaçtan yapılmış susam ve haşhaş yağı çıkarmaya mahsus pres vardır.
Halıcılık:
Halıcılık Gördes’in en başta gelen geçim vasıtası iken bu ehemmiyetini gittikçe kaybederek gerilemiştir.
Halıcılığın buraya doğudan gelen Selçuklu Türkleri ile mi geldiği yahut bunlardan daha evvel bu havalide yaşayan ve batıdan Makedonya’dan gelen Frigyalılar zamanından mı kaldığı bilinmemektedir.
V. Cuinet, halıcılıktan şöyle bahsetmektedir: “Gördes halıcılığın başlıca merkezidir. Namaz için yapılan seccadeleri çok zarif olup kadifeyi andırırlar. Sarayın da ihtiyacı buradan temin edilirdi. Senelik imalat 56.250 metre kare ve kıymeti 1.127.000 franktır. İran halılarında olduğu gibi çözgüsü pamuk atkısı yündür. Ve bu yünlerin evsafı (özellikleri, vasıfları, nitelikleri) İran’ınkilerden çok üstündür”.
Bu kayıtlardan anlaşıldığı gibi Gördes halıcılıkta Anadolu’nun en başta gelen kasabası idi. Bugün dünya müzelerini süsleyen en kıymetli seccadeler arasında Gördes’inkiler geniş yer tutar. Bunlardan 17’nci yüz yıla ait olan bir halı Londra’da British Museum’dedir. 1908 de bir Musevi halıcıdan 7.000 sterline alındığı üzerinde yazılıdır. Bundan başka Topkapı Sarayı’nda, Konya’da Mevlâna Türbesi’nde ve Süleymaniye’deki Âsâr-ı İslâmiye Müzesi’nde de kıymetli Gördes halıları vardır.
En eski Gördes halılarının örnekleri tabiattan alınmıştır. Tamamen nebati boyalar kullanmak suretiyle yapılan bu halıların en makbul cinsi zemini lacivert, mavi, kırmızı ve yeşil olanlarıdır. Beyaz zeminliler enderdir.
Eski Gördes halısının eski Şark halıları arasında yüksek bir mevkii vardır. Bazen en güzel İran halılarının yanına konabilir. Gördes’e izafeten Türkler tarafından yapılan halılar değer itibariyle İran’ın en mümtaz cinsi olan Sine halılarına faiktir (üstündür). Bu halılarda çiçek şekilleri harikulade bir isabetle tertip ve tevzi edilerek güzel örnekler vücuda getirilmiştir. Mihraptaki tezyinat (süslemeler / bezemeler) karşılıklı şekillerin uygunluğu ve renkler büyük bir sanat mahsulüdür. Eski Gördes halıları kamilen (tümüyle) seccadedir.
Halıcılıkta eskiden halk tarafından yapılan nebati ve sabit boyalar kullanılırdı. Bugün bunun yerine çabucak solan anilin (kimyasal) boyaları kullanılmaktadır.
Halen kazada 1.500 halı tezgâhı vardır. Bu tezgahlarda 3.500 amele çalışmaktadır.
Halı imalatı arz ve talebe göre bazı seneler azalmakta bazı seneler çoğalmaktadır. Fakat ortalama olarak senede 50.000 metre kare halı imal edilmektedir.
Halı tezgâhları basit olup tahtadan yapılmıştır. Bu tezgahlarda kadın ameleler ve küçük kızlar çalıştırılmaktadır. Ameleler düğüme göre yevmiye alırlar. 6.000 düğüm bir yevmiye olup halen gündelik 80 kuruştur. Yani bir amele günde 6.000 düğüm yapabilmektedir. Bir metre kare halı desenindeki inceliğe göre 6-10 günde bir amele tarafından yapılır.
Halı için gerekli iptidai (ilk, ham, temel) maddelere gelince: Halı imalatında kullanılan malzeme üç nevidir(çeşittir).
1-Yün ve yapağı
2-Pamuk ipliği
3-Kaskam (Kaskam, dokuma ve halıcılık terminolojisinde pamuk atıklarından üretilen, düşük kaliteli -adi cins- kalın pamuk ipliğidir.)
Bunlardan yün ilmede, pamuk ipliği çözgüde, kaskam da atkıda kullanılır.
Yün, yapağı:
Yünü Uşak, Simav ve Balıkesir fabrikalarından yün ipliği mahalli tabirince ilme halinde tüccarlar tarafından getirilir. Bu iplikler kazadaki boyahanelerde boyandıktan sonra halı imalinde kullanılır.
Pamuk ipliği:
Adana, Malatya iplik ve bez fabrikalarından temin edilmektedir. Bu fabrika ipliklerinin elastikiyeti fazla ve sağlamdır. İplikler numaralı olup numara yükseldikçe incelmektedir. Bu iplikler fabrikadan 4, 5 kiloluk paketler halinde gelmektedir.
Kaskam:
İstanbul ve İtalya’dan gelmektedir. İstanbul’da iki fabrikada kaskam imal edilmektedir. Kaskamın iptidai maddesi iplik, bez ve çuval parçaları ve gerek sivil gerek askeri dikimhanelerde artan kumaş kırıntılarıdır. Adana fabrikasının dört numaralı ipliklerinin kullanılmayan çamurlu artığıdır. Dörtte üç nisbetinde paçavra ve dörtte bir çamurlu pamuktan ibaret bir halitadan (karışımdan) 4, 5 kiloluk bir paket kaskam elde edilir. Harpten (I.Dünya Savaşı’ndan) evvel paketi 305 kuruş idi. İtalya’nınkiler yüksek kaliteli olduğu için oradan getirtilmektedir. Bir paketi 9 liradır.
Halıların boyanması:
Halı iplikleri ilk zamanlarda nebati boyalarla boyanırdı. Bu boyalar nebat köklerinden elde edilir ve kök boya ismiyle anılırdı. Bugün bunlar terk edilmiştir. Halen alizerin (doğal, kök boya) boyalar ve anilin (yapay, kimyasal) boyaları kullanılmaktadır.  Anilin boyalarına nazaran alizerin boyaları daha sabittir. İyi kalite ve yıkanabilen halılar bunlarla boyanır. Isparta’da bu ameliyeler boya fabrikasında yapılmaktadır.
Halı satışı:
Gördes halıları umumiyetle 20 x 20 sıyırdımlıdır (sıyırdım: düğüm sayısı). Buna gülistan halısı denir. Vaktiyle hepsi birer ayrı sanat eseri olan bu nefis halılara halkın rağbeti git gide azaldığından halıcılığı evlerde kullanılan harcıâlem (herkesin kullanabileceği, sıradan) adi kaliteye çevirmiştir. Tütün ziraatinin son zamanlardaki inkişafı (gelişmesi, çoğalması) dolayısıyla halıcılık kış mevsimine münhasır (özgü, sınırlı) kalmıştır.
Yaz mevsiminde tütün ziraati ile uğraşıp kışın halı dokurlar. Gördes halılarının iyi nevinin metre karesi 24 lira, ikinci nevi 19 lira üzerinden satılır. Halbuki Isparta halılarının metre karesi 30 liraya satılmakta ve pahalı olduğu için ancak zenginler tarafından alınmaktadır.
Modeller siparişe göre halı amili (yaptıran) tüccarlar tarafından getirilir. Halk kendi hesabına halı yapmaz; tüccar için yevmiye ile çalışır.
Halılar, 1935’den beri dahilde satılmaktadır. Daha evvel İngiltere, Fransa ve bilhassa İskandinavya ile Amerika’ya ihraç edilirdi. 1949’da da biraz harice sevk edilmiştir. Avrupalılar mat renk üzerinden sipariş verirler.
Halı umumiyetle mahallinde sarf edilir, ecnebi (yabancı) memleketlere tüccarlar tarafından ihraç olunur. İhraç merkezi İstanbul ve İzmir’dir.
Gördes’te halıcılıktan başka kilimcilik ve dokumacılık vardır. Kilim için 200 tezgâhta 400 amele çalışmaktadır. Kilimde halı gibi basit tezgahlarda dokunmaktadır. Dokumacılık iptidai (eski usul, modern olmayan, makineleşmemiş) ve mahdut (sınırlı) olup 100 tezgâhta 100 amele çalışmaktadır. En fazla Karakeçili ve Tomaşa köylerinde görülmektedir (Tomaşa: Köprübaşı ilçesinin Uğurlu mahallesi, Resmi adı Uğurlu olsa da halk çoğunlukla Tomaşa adını kullanmaktadır.)
Kilim ve dokumalar mahallinde sarf edilir. Arz ve talebe göre istihsal miktarı yıldan yıla değişir. Halk bu işlerde eylülden nisana kadar çalışmakta ve diğer aylarda ziraat işleriyle uğraşmaktadır.