KİŞİLERLE KONUŞMALAR
Gördes’te halı işçileri kadınlardır. Halıyı erkekler de dokuyorsa da onlar azınlıktadır.
Halı dokumacılığı kolay değildir. Çok yorucu ve yıpratıcıdır. Halı dokuyan bir kadın aynı zamanda evin işine ve çocuklarına da bakmaktadır. Yeni yetişen bir kız çocuğu usta kadına çırak verilir. Kız çocukları yedi yaşında halı tahtasına otururlar. Günde yedi sekiz saat çalışan bir kadın yevmiyesini tamamlayamazsa gece dahi çalışır.
İşçilerle tüccarlar arasındaki ilişkiyi açıklayıcı yönden bir halı dokuyucusuyla yaptığım röportajı size sunuyorum.
Yeni yapılmış daha tamamlanmamış düzensiz bir eve giriyorum. Daha kapıları bile takılmamış. Evin içi rutubet kokuyor. İçeriye girdim. Kadın tezgâhın başında, beni görünce ayağa kalktı, korkar bir hali var. Beni kırık bir sandalyeye oturttu. Daha evvel duyduğuma göre halıcılıkla geçiniyorlarmış. İki çocuğu var. Anlattım niçin geldiğimi. Biraz sakinledi. Sorularımı sormaya başladım.
Bana kendinizi tanıtır mısınız?
E***** G********.[1].
Zorunlu olarak mı başladınız bu işe?
Elbette, köylerde okul yoktu ki kızım. Mecburen oturduk halı başına.
Tüccarınız kim?
Yakaköylü F**** T***.
Yevmiyeniz ne kadar?
20 Lira.
Bir günlük yevmiyenizi tam yapıp alabiliyor musunuz?
Ah nerede kızım. Evin işleri, çocuklar, bazı günler yarım yevmiye bile alamıyorum.
Sigortalı mısınız?
Hayır değilim. Tüccarım sigortalıymış.
Tüccarınızdan memnun musunuz?
Memnunum kızım. Parayı istediğimiz kadar veriyor. Bazen bu halımız bitirmeden öbür halının parasını da veriyor bize. Allah razı olsun.
İşçi olarak yöneticinizden memnun musunuz?
Her şeyin artışına göre yevmiyemizin de artmasını istiyoruz.
Sağ olun. Allah ısmarladık.
Güle güle kızım.
Adınız soyadınız?
N***** Er****.
Kaç yıldan beri halı dokuyorsunuz?
21 yıldır bu işi sürdürüyorum.
İsteyerek mi seçtiniz? Ne işle uğraşmak isterdiniz?
Mecburen seçtim. Enstitü öğretmeni olmak isterdim.
Kazancınız sizi memnun ediyor mu?
Ediyor.
Geçiminizi bundan mı sağlıyorsunuz?
Hayır.
Ayda kaç halı çıkarıyorsunuz?
Taban halısı olarak 2 tane halı çıkarıyorum.
Yevmiyeniz ne kadar?
20 Lira.
Bir halıdan ne kadar para alıyorsunuz?
750-800 L. arasında değişiyor.
Halıyı tüccara mı kendinize mi dokuyorsunuz?
Beyim tüccar olduğu için kendimize dokuyorum.
Halılarda nasıl ip kullanıyorsunuz?
Kalite bakımından çift ip kullanıyoruz. Tek kat kalın ip kullanıldığında halı kaba ve göze hoş görünmüyor.
Ailenin diğer fertleri ne işle uğraşıyor?
Babamız halı tüccarı, çocuklar okuyor.
Yaz ve kış bu işle mi uğraşıyorsunuz?
Evet.
Sağlık yönünden yıpratıcı mı?
Çok yıpratıcı. Daimi aynı yerde soğukta dokunduğundan kişilerde mafsal[1] ağrılarına, üşütmelere neden olur. Temizlik yönünden evin içindeki odalarda dokunduğu için halı, tozu yönünden zararlı. Tozlar her zaman hastalık yapabilir.
Dokurken hangi düğümü kullanıyorsunuz?
Gördes ve Uşak düğümü kullanıyorum. Halının kenarını Gördes, içini Uşak düğümü yapıyorum. Çünkü içinin tümünü Gördes düğümü yaparsak çok zaman alıyor.
Sağ olun. İyi günler.
Tüccarla röportaj
Adınız soyadınız?
Hasan Hüseyin A******.
Kaç yıldır bu işle uğraşıyorsunuz?
1926’dan beri.
Kaç tezgâhınız var?
100 tezgâhım var.
Bu tezgâhlarda çalışan kaç işçiniz var?
400-500 arasında.
Makine halıları çıktığından beri halı satışlarına bir etkisi oldu mu?
Pek oldu diyemem. Çünkü tezgâhta dokunan halılar daha dayanıklı olduğu için makine halılarına pek rağbet yok.
Bir gündelikte ne kadar düğüm var?
6000 düğüm var.
En çok halı hangi mevsimde satılıyor?
Sonbahar ve kış aylarında. Yazın işler tamamıyla duruyor.
İlmeleri kendiniz mi yaptıyorsunuz yoksa dışarıdan mı alıyorsunuz?
İlmeleri dışarıdan beyaz ve mor renk olarak alıyoruz. Beyazları açık renklere, mor olanları da koyu renklere boyatıyoruz. İlmeler boyanıp kuruduktan sonra halı malzemesi olarak işçiye verilir.
Halıların yünlerini tezgâhtaki işçiler mi kesiyor yoksa tezgâhtan sonra mı kestiriyorsunuz?
Eskiden tezgâhtayken kesilirdi, şimdi ise biz kendimiz halı bittikten sonra kestiriyoruz.
Halıları nasıl satıyorsunuz?
Müşterilere veya büyük şehirlerden gelen tüccarlara satıyoruz.
Kaba halılarla ince halılarda fiyat değişikliği oluyor mu?
Çift ilme dokunan halılarda örneği de ağır olursa metre karesi 450-500 L. arasında değişir. Kaba halılarda ip tek katlı ve kaba olduğundan örnek de pek etkilemediği için metre karesi 135-180 L. arasında değişir.
Gördes’te ince halı mı, kaba halı mı daha çok dokunur?
Gördes’te kaba halı hemen hemen hiç dokunmaz. İnce halı dokunur. Kaba halı Demirci’de dokunur.
İşçilerinizden memnun musunuz?
Evet. Hepsinden memnunum.
Kazancınız yeterli mi?
Yeterli.
Sağ olun. İyi günler.
GÖRDES'TE
1949 yılında
2000 tezgâh, 6500 halı işçisi
1.200.000 m² halı dokunurdu.
1948 Yılındaki Halı Piyasası
| Şehir | Birim | İstanbul’daki Satış Fiyatı | İzmir’deki Satış Fiyatı |
| Gördes |  1m² | 18 - 20 | 22 - 50 |
| Uşak | 1m² | 24 - 24 | --- |
| Simav | 1m² | 21 - 23 | 27 - 35 - 50 |
| Isparta | 1m² | 40 - 46 | 42 - 45 |
1894 Yılında Halı Piyasası
| Şehir |  m² | TL |
| Uşak | 250.875 | 169.400 |
| Gördes | 56.250 | 44.000 |
| Kula | 35.250 | 37.000 |
| Demirci | 25.312 | 23.000 |
1914 yılında halı yüzünden Türkiye’ye giren (en az) para.
- 1914: 5,5 - 6 Milyon lira.
- 1925: 4.900.000 TL.
- 1927: 4.000.000 TL.
- 1930: 3.100.000 TL.
- 1931: 1.900.000 TL.
- 1932: 800.000 TL.
- 1934: 400.000 TL.
"Türkiye’de Halıcılık"
Türk İslam Müzesinde 193 adet Gördes halı ve seccadesi bulunmaktadır. Müzenin içinde en çok halısı bulunan Gördes halı ve seccadeleridir.
Bölgesel Halı Üretim ve Fiyat İstatistikleri (1968-1974)
| Yıllar | Bölgedeki Halı Üretimi (m² ) | Bölgedeki Tezgâh Sayısı | Halı Dokuyan Kişi Sayısı | Yıllık Ödenen İşçi Ücreti | (m²) Halının Maliyet Fiyatı | Yıllar İtibarıyla Halı Satışında Fiyat |
| 1968 | 300.000 | 4.500 | 10.500 | 12.000.000 | 90 | 100-105 |
| 1969 | 370.000 | 5.000 | 13.000 | 15.000.000 | 95 | 100-105 |
| 1970 | 410.000 | 5.700 | 14.200 | 17.000.000 | 100 | 110-115 |
| 1971 | 450.000 | 6.300 | 15.300 |
KONUNUN ÇÖZÜM YOLLARI VE KİŞİSEL GÖRÜŞLERİMİZ
Gezdim, gördüm, araştırdım, inceledim. Halı işçilerinin güç şartlar altında çalıştıkları kanısına vardım. Ama bunları biraz olsun iyiye götürmek yöneticilerin elindedir. İşçiler sigorta ettirilmeli, daha iyi çalışma şartları sağlanmalıdır.
SONSÖZ
Olanaklarım içerikliğinde[1] gözlemler ve kişilerle konuşmalar yaptım. Bu incelemem sonucunda Gördes halkının çoğunun halıcılıkla geçindiğini gördüm. Bu küçük kitapçığımda konumu daha geniş hazırlamak isterdim. Onların sorunlarına daha çok değinmek isterdim.
İlk inceleme çalışmamda eksiklerim ve hatalarım için bağışlamanızı isterim.
YARARLANDIĞIM KAYNAKLAR
- Türk Halıcılığı: Türkiye İş Bankası Kültür Yayını
- Eski Türk Halılarından Örnekler: Yabancı Basım.
- Hayat Küçük Ansiklopedi: I. cilt s. 464
- Refik Atay: İstatistik.
- E**** Gö*******: Röportaj yaptım. Halı işçisi.
- N****** Er*******: Röportaj yaptım. Halı işçisi.
- Hasan Hüseyin A********: Röportaj yaptım. Halı Tüccarı
YORUMLAR