1950'li Yıllarda Gördes

1996 yılında İstanbul Üniversitesi Kütüphanesinde Gördes ilçesi hakkında yaptığım taramalarda “Gördes Monografyası” adlı çalışma olduğunu gördüm (Monografya: bilimsel ya da edebi bir alanda özel bir konuyu, bir sorunu veya tek bir kişiyi derinlemesine inceleyen kapsamlı inceleme yazısı veya kitap).  Lamia Erkunt tarafından 1949-1950 ders yılında hazırlanan bu araştırma, 1950 yılında tamamlanarak bitirme tezi olarak kabul görmüştür. Gördes ilçesinin tarihi, coğrafi ve ekonomik özelliklerini içeren müstakil ilk eser olma özelliğini taşımaktadır. Çalışmanın, İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümünce hazırlattırıldığı anlaşılmaktadır. Lamia Erkunt hakkında herhangi bir bilgi elimizde mevcut değildir. Gördes ilçemiz ile bağlantısı var mıdır veya hangi sebeple çalışma konusu olarak Gördes’i seçmiştir?
Gördes ilçesi hakkında hazırlanan çalışma: Önsöz, Fizikî Coğrafya Özellikleri (Yer Şekilleri, Jeolojik Yapı, İklim, Bitki Örtüsü, Akarsular, Toprak Yapısı), Beşerî Coğrafya Özellikleri (Tarihi Süreçleri, Günümüzde Bölgedeki Yaşam, İdari Teşkilât, Nüfus Ve Yerleşme Özellikleri, Sağlık ve Eğitim), İktisadi Coğrafya Özellikleri (Tarım, Hayvancılık, Madenler, El Sanatları ve Gördes Halıcılığı, Ulaşım ve Ticaret), Sonuç bölümüyle alt başlıkları içermektedir.
Cumhuriyet döneminde 1930’lu yıllarda başlayan ve 1940 yılında da devam eden kütle hareketleri sebebiyle, kanunla yer değişikliği yapılmasına karar verilen Gördes şehrinin taşınma sürecinin başladığı yıllarda Eski Gördes, yeni kurulan ilçe merkezi ve köylere ait verilere yer verilen Gördes Monografyası adlı çalışma 50 sayfadan ibarettir. 1950 yılı öncesine ait önemli özellikler ve bilgiler yanında çok sayıda istatistiğe yer verilerek kayıt altına alınmıştır. Hazırlandığı dönem hakkında detay bir başucu kaynağı olmaya adaydır.
Bu çalışma, genel ağda paylaşılmak, ilgi duyacak araştırmacılara ve 1950’li yıllardaki Gördes’in durumunu merak edenlere bakış açısı sunmak amacıyla 2026 yılında yeniden düzenlenmiştir. Kelimelerin yazımındaki orijinal hali korunarak aktarılmıştır. Bu çalışmada 1950’li yıllarda kullanılan bazı kelimelerin anlamları veya açıklamaları günümüz Türkçesi ile parantez içinde italik olarak verilmiştir.
1950 yılındaki Gördes’in sınırları ve köyleri bugünkünden oldukça farklıdır. 1950’li yıllardaki Gördes ilçesinin; sınırları ve köyleri önce 1959 yılında daha sonra da 1990 yılında önemli değişikliğe uğramıştır. 1959 yılında Borlu Bucağı, Demirci ilçesine bağlanmış, 1959 yılında Köprübaşı Gördes’e bağlı nahiye olmuştur. Köprübaşı, 1990 yılında, Gördes’ten ayrılarak ilçe olmuştur. Çalışmada geçen Borlu Bucak merkezi, bugünkü Borlu yerleşim yeri farklıdır. Çalışmanın yapıldığı yıllarda henüz Köprübaşı nahiyesi henüz kurulmamıştır. Bu konuda da yazımızda detaylı bilgiler sundum.
Çalışmaya göre 1950 yılında Gördes ilçesinin 102 köyü vardır. Çalışmadaki ilgili bölümde köy adları tek tek verilmemiştir. Çalışmanın son bölümünde “Gördes’in Yolları” başlığı altında “Gördes İlçe Merkezine Bağlı Köyler” ve “Borlu Bucak Merkezine Bağlı Köyler” yol bilgileri ile birlikte verilmiştir. Ancak bu bölümdeki tabloda bazı köylerin isimleri eksiktir. 1945 ve 1950 yıllarındaki nüfus sayımlarında Gördes İlçe Merkezine bağlı 59 köy ve Borlu Bucak Merkezi’ne ise Borlu ile birlikte 43 köy kayıtlıdır. Örneğin, 1945 ve 1950 yıllarında nüfus sayımında adı geçen Esat, Kobaklar, Kurtlar, Oğulduruk, Armağan, Armutdere, Karabük, Killik, Kulalı köylerinin isimleri “Gördes’in Yolları” başlığı ile verilen listelerde bulunmamaktadır. Bu eksikliğin sebebi hakkında bir bilgi yoktur.
1950 yılında yapılan bu çalışmanın daha iyi anlaşılabilmesi ve Gördes kazasının coğrafi sınırlarındaki değişimi göstermek amacıyla, 19. yüzyıldan günümüze ilçemize bağlı köylerle ilgili farklı bilgileri değişik kaynaklardan derleyerek aktarmak istiyorum.
1842 yılında, dönemin Vilayet Nizamnamesi’ne göre Gördes, Kayacık ve Borlu Saruhan Sancağına bağlı kaza statüsündedir. 1842 yılında Gördes kazasında 6.284, Kayacık kazasında 2.030, Borlu kazasında 1.502 erkek nüfus olduğu (Osmanlı Devleti döneminde ilk nüfus sayımları askeri amaçlı olup sadece erkek nüfusu sayılmıştır) ve 1890 tarihli kayıtlarda ise Borlu ve Kayacık’ın Gördes kazasına bağlı birer nahiye olduğu görülmektedir.
1891 yıllında Kayacık nahiyesine, 17 köyün bağlı olduğu kayıtlarda mevcuttur. 1891 yılında Borlu nahiyesinin 31 köyü bulunmaktadır. 1888-1889 yıllarına ait defterlerde Kayacık 6.923, Borlu 9.551, Gördes 15.100 olmak üzere kazanın toplam nüfusu 31.574’tür.  Gördes'in kazasının 1904 yılında Borlu bucağı ile birlikte 135 köyü vardır.  1914 yılında Gördes kazasının nüfusu 37.846’dır.
Borlu ve Kayacık; 1921 yılında da Gördes'e bağlı birer bucak merkezidir. 1926 yılına ait Devlet Salnamesine göre sadece Borlu, Gördes’e bağlı bir nahiyedir ve Kayacık köy durumundadır.
1921 yılında, bugün Akhisar ilçesine bağlı bulunan Dağdere ve Yeğenoba köyleri de Gördes'e bağlı buluyordu. Bu tarihten sonra Yeğenoba ve Dağdere köyleri Gördes'ten ayrılarak Akhisar ilçesine bağlanmışlardır.
1940, 1945 ve 1950 yıllarında yapılan Genel Nüfus Sayımında Gördes ilçesine bağlı 102 köy vardır. Bu üç nüfus sayım yıllarına ait istatistiklerde aynı köy adları yer almaktadır.
Kurttutan Köyü 23 Ekim 1955 Genel Nüfus Sayımından önce Salihli ilçesinin, sonradan Karataş adını alan Adala Bucağı’na bağlanmıştır.
Demirköprü Barajı, Gediz Nehri üzerinde; sulama, taşkın kontrolü ve enerji üretimi amacıyla 1954 – 1960 yılları arasında yapılmıştır. Su havzası içinde kalan, Borlu nahiye merkezi ile 15 köye göç yolu görünmüştür. 1954 yılında Demirköprü Barajının yapımına başlanmış ve baraj 1960 yılında işletmeye açılmıştır. Demirköprü Barajı yapılmadan önce Gördes'e bağlı olan Borlu bucak merkezi, baraj yapılınca sular altında kalmıştır. Daha önce Borlu bucağının bir köyü olan Tahtacı, 1959 yılında Borlu adı altında Demirci ilçesine bağlanmış; evleri sular altında kalan halkın büyük çoğunluğu da buraya göç etmiştir. Aynı yıl burası bucak merkezi haline getirilmiş ve Gördes'in Armağan, Gerencik, Karacaibrahim, Karyağdı, Kulalı, Selviler, Şelekler, Tokmaklı, Yabacı, İcikler, Gümele, Hüdük, Çayköy, Kızılca ve Yumuklar köyleri de buraya bağlanmıştır.
27 Şubat 1957 tarih ve 29493 sayılı Dahiliye Vekaleti (İçişleri Bakanlığı) kararı ile Borlu nahiyesinin merkezi, nahiyeye bağlı Tahtacı Köyü’ne nakledilmiştir. Nahiyenin adı ise Borlu olarak devam etmiştir.
İcikler, Gümele, Çayköy, Kızılca, Hüdük ve Yumuklar köyleri 1955 yılından sonra Kula ilçesinden alınarak Gördes'in Borlu bucağına bağlanmış; 1959 yılında Borlu, Tahtacı Köyü’ne taşınınca bu köyler Borlu bucağından ayrılmamış ve Demirci ilçesinin köyleri arasına katılmışlardır.
1959 yılında, değişiklikler devam etmiş, Gördes'e bağlı köylerden Akçaköy, Hacıköseli, Kelli, Mamatlı, Oraklar, Salihli ilçesinin, sonradan Karataş adını alan Adala Bucağı’na bağlanmıştır. Bunlardan Oraklar Köyü su altında kalmış, taşınarak yeni kurulduğu yerde de aynı isimle devam etmiştir.
1955 yılından sonra Borlu nahiyesinden göçen halkın bir kısmının gelip yerleşmesiyle Köprübaşı kurulmuştur. Bu yeni yerleşim merkezine, evleri su altında kalan diğer köylerden de göç edip yerleşenler olmuştur. O dönemde sadece Borlu nahiyesi değil baraj suları altında kalan birçok köy taşınmak zorunda kalmıştır. Örneğin; baraj suları altında kalan Temrek köyü şimdiki Köprübaşı ilçe merkezindeki yerine taşınmıştır. O dönemde Tahtacı’ya taşınan yeni Borlu ise (Demirci ilçesine bağlı) nahiye merkezi olarak varlığını sürdürürken Köprübaşı, 01.04.1959 tarih ve 31124 sayılı Dahiliye Vekaleti kararıyla nahiye merkezi olmuştur. Köprübaşı idari olarak Gördes’e, Borlu bucağı ise Demirci’ye bağlanmayı tercih etmiştir.
Borlu bucağının köylerinden olan Tepeköy, Çarıklar ve Cıcıklı köyleri de su altında kalmış ve taşınarak aynı adları almışlardır. Gördes ilçe merkezine bağlı bir Tepeköy daha vardır. Eskiden Borlu bucağına bağlı olan Tepeköy'e, ilçe merkezine bağlı olan diğer Tepeköy'den ayırt edilebilmesi için Borlutepe ismi verilmiştir.
Su altında kalan köylerden bir diğeri de Sacayak Köyü’dür. Bu köy de taşınarak aynı adı almış, Köprübaşı bucağına bağlanmıştır. Daha sonra nüfusu 30 civarına gerilediği için Arpacı Köyü’ne bağlı mahalle olmuştur.
Temrek Köyü de bütünüyle su altında kalmış, köy halkı taşınmıştır. Temrek adı da Köprübaşı bucak merkezinin bir mahallesine verilmiştir.
 Armutdere, Eceköy, Hanaylı, Topalmusa Köyleri ile Temrek Köyü’nün mahallesi olan Hacıyahyalı ve Cıcıklı Köyü’nün mahallesi olan İbişderesi de bütünüyle su altında kalmıştır. Bu köy ve mahallelerde ikamet edenler farklı yerlere taşınmışlar; köylerini veya mahallelerini yeniden kuramamışlardır. Bugün bu adlarda köy veya mahalle yoktur. Bu köyler, halkının toplu olarak bir yere taşınarak köylerini yeniden kuramamalarının başlıca nedeni, köyleri ile birlikte topraklarının da su altında kalmış olmasıdır.
2.6.1968 tarihinde Köprübaşı bucak merkezinde belediye örgütü kurulmuştur. Köprübaşı bucak merkezi tek başına 2000 nüfusa sahip olmadığından, belediye teşkilatının kuruluşunu gerçekleştirebilmesi için Avşar, Karabük, Çamyurdu (Kürtler) köylerini belediye sınırları içine alınmıştır.
1957 yılında Balıkesir ilinin Sındırgı ilçesine bağlı bir köy olan Kıhra Köyü, Gördes'e bağlanmış; 28.9.1961 tarihinde adı Çiçekli olarak değiştirilmiştir. 1998 yılında belediye teşkilatı kurulmuştur.
1965 öncesi nüfus sayım istatistiklerinde Hanya ismi mevcut olup, 1965 nüfus istatistiklerinde Güneşli adı görülmektedir. Bu yıllarda Hanya Köyü’nün adı Güneşli olarak değiştirilmiştir. Güneşli’de 1969 yılında belediye teşkilatı kurulmuştur. Evciler Köyü Güneşli’ye bağlanmıştır. Evciler Köyü, 2014 yılına kadar Güneşli kasabasının bir mahallesi durumundadır. Manisa, 2012 yılında çıkarılan Büyükşehir Kanununun 2014 yılında yürürlüğe konmasıyla Evciler, Güneşli’den ayrılarak ayrı bir mahalle statüsü almıştır.
Osmanlı Devleti döneminde 16. yüzyılda kaza merkezi olan Kayacık’ın, zamanla nüfusun azaldığı ve kaza statüsünü kaybettiği, 1900’lü yıllarda Gördes’e bağlı nahiye olduğu kayıtlarda mevcuttur. Kayacık, Cumhuriyet Dönemi nüfus sayımlarında Gördes’e bağlı köy statüsündedir. Kayacık’ta 1972 yılında belediye teşkilatı kurulmuştur. 2014 sonrası mahalle olmuştur.
Cumhuriyet dönemi nüfus sayımlarında 1960 yılına kadar Emede Köyü olarak kayıtlıyken 1965 ve sonrasındaki nüfus sayımlarında Günkonak (Emede) şeklinde kaydedildiği görülmektedir. Günkonak Köyü 28.03.1970 tarihindeki depremden çok zarar görmüştür. Can kaybı olmamakla beraber, evlerin %90'ı yıkılmış, %10'u da içinde oturulamayacak derecede ağır hasara uğramıştır. Bunun üzerine köyün bir başka yere taşınması düşünülmüş ve ilçe merkezine taşınması kararlaştırılmıştır. 1990 yılında köy tüzel kişiliği kaldırılmıştır.
Kızıllar Köyü, 1955 Nüfus sayımında Kızıllar adıyla geçerken 1960 nüfus sayımında Çağlayan adının kullanıldığı kayıtlarda görülmektedir.
Geçtin Köyü’nün adı Doğanpınar olarak değiştirilmiş, 1960 nüfus sayımında Geçtin adıyla, 1965 nüfus sayımında Doğanpınar adıyla kayıtlara geçmiştir.
Eğrit Köyü’nün adı Korubaşı olarak değiştirilmiş, 1960 nüfus sayımında Eğrit adıyla, 1965 nüfus sayımında Korubaşı adıyla kayıtlara geçmiştir.
1966 yılında, daha önce Kızıldam köyünün bir mahallesi olan Çatalarmut, ayrı bir köy halinde varlığını sürdürmüştür.
Dalkara, Yakaköy’e bağlı bir mahalle iken 1988 yılında, Fundacık, Gördes’in mahallesiyken 1990 yılında müstakil birer köy olmuştur.
Köprübaşı, 1990 yılında Gördes’ten ayrılarak ayrı bir ilçe haline gelmiştir.
1990 yılında Devlethan Köyü’nün, nüfusu 34 kişiye düşmüş ve 1995 yılında Akpınar (Söğeller) Köyü’ne  mahalle olarak bağlanmıştır.
Deliler Köyü’nün adı 1991 yılında Pınarbaşı, Salur Çiftliği Köyü’nün adı 1992 yılında Gülpınar olarak değiştirilmiştir. 1990 nüfus sayımında Salur Çiftliği adıyla, 1997 nüfus sayım istatistiklerinde Gülpınar adıyla kayıt altına alınmıştır.
Yeşilyurt, Köprübaşı ilçesi Kıranşeyh Köyü’nün bir mahallesi iken 1991 yılında köy olmuş ve 1992 yılında Gördes’e bağlanmıştır.
Söğeller köyünün adı 1996 yılında Akpınar olarak değiştirilmiştir.
Kayacık Beldesi’nin Yeni Mahallesi, 1998 yılında Şahinkaya adıyla köy olmuştur.
Kuyucak Karapınar, Demirci ilçesine bağlı iken 28 Aralık 2001 tarihli kararla Gördes’e bağlanmıştır.
Dikilitaş, Demirci ilçesine bağlı iken 30 Ekim 2010 tarihli Resmî Gazetede yayınlanan kararla Gördes’e bağlanmıştır.
2012 yılında çıkarılan Büyükşehir Kanununun (6360 sayılı kanun) 2014 yılında yürürlüğe konmasıyla Manisa’nın tüm ilçelerindeki köyler mahalle statüsü almıştır. Dolayısıyla Gördes’in köyleri de birer mahalle olmuştur.
2026 yılında Gördes ilçesinin; 8 merkez mahallesi, 56 kırsal mahallesi bulunmaktadır.                      Köylerle ilgili açıklamalarda faydalanılan kaynaklar:
Geçmişten Geleceğe Gördes, 2008, Feridun Bayram, Cenap Güven, Yurdun Güvenen, Bekir Deniz, Salih Okkalı, Esen Yel, Mehmet Demir.
Bilinmeyen Yönleriyle Gördes, 2016, Mehmet Tekdemir.
Köprübaşı’nda Siyasi Hayat (1968-2004), Nurettin Gülmez, Enes Hançer, 2022, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,
Manisa’nın idari Bölünüş Tarihçesi, Nejdet Bilgi, Manisa’ya Bakış Dergisi, Manisa Valiliği yayını, 2003.
1842 Yılında Saruhan Sancağı’nın Nüfusu ve İdari Bölünüşü, Nejdet Bilgi, Manisa Araştırmaları, 2001
19. Yüzyılda Gördes Nüfusu, Ferhat Berber, 2024, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Manisa 2000, Manisa Valiliği yayını, 2000.
D.İ.E. 1950 Nüfus Sayım İstatistikleri
Mali 1307 Aydın Vilayeti Salnamesi Cilt 2.