“11 Soru 11 Cevap” serisinin altmış üçüncü konuğu, davetimi nezaketle kabul eden, deniz bilimleri alanının kıymetli isimlerinden Sayın Prof. Dr. Nihayet Bizsel olacaktır. Dokuz Eylül Üniversitesi Deniz Bilimleri ve Teknolojisi Enstitüsü Deniz Bilimleri Anabilim Dalı Öğretim Üyesi olan Sayın Bizsel; Orta Doğu Teknik Üniversitesi Biyolojik Bilimler Bölümündeki lisans eğitimi, ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsünde Marmara Denizi üzerine tamamladığı yüksek lisansı ve Dokuz Eylül Üniversitesinde İzmir Körfezi biyojeokimyasına odaklanan doktorasıyla güçlü bir akademik temele sahiptir. Mühendislik temel alanında çevre bilimleri ve mühendisliği, deniz kirliliği, iklim değişikliği ile su kirliliği ve kontrolü konularındaki derin araştırmaları ve akademik birikimiyle serime değer katan değerli hocamıza, tecrübelerini bizlerle paylaşacağı bu çalışma için şimdiden teşekkürlerimizi sunarım.
1)Öncelikle nasılsınız? Ardından sormak isterim: deniz bilimleri gibi çok disiplinli bir alana yönelmenizde sizi en çok etkileyen temel etken neydi?
Teşekkür ediyorum. Günümüz koşullarında ne kadar iyi olunabiliniyorsa o kadar iyiyim.
Öncelikle araştırma temelli bir iş yapmaya yönlendiren en büyük etken, lise yıllarımda seyretmiş olduğum Jane Goodall belgeselleridir. Bu belgeseller benim biyolojiye yönelmeme sebep oldu. Hayalim Jane Goodall gibi hayvan davranışı üzerine araştırma yapmaktı. Ancak, ODTÜ Biyoloji bölümünde sadece son sınıf da hayvan dersi aldık diye hatırlıyorum. Sonuçta bu yolun devamını getiremiyeceğimi hissederek bir diğer keyifle izlediğim Kaptan Cousteau'nun deniz yaşamı seçeneğine yöneldim. Neyseki bu seçimde Üniversitenin Deniz Bilimleri Enstitüsü olasılığı mevcuttur. Orada master yaptım ancak ikinci hayal kırıklığı biyoloji bölümü yerine kimya bölümünde daha fazla seçenek olması ve beni bölümdeki hocanın ikna etmesi oldu. Kimya bölümünde master yaptıktan sonra, doktora çalışmamda DEÜ Deniz Bilimleri ve Teknolojisi Enstitüsün’ün kimya bölümünde tamamladıktan sonra, ilk projemde Fitoplankton konusunda çalışacak hocanın fikrini değiştirerek ayrılması sonucu, bu konunun sorumluluğunu da kendi kendimi eğitmek zorunluluğuna karşın üstlendim. Böylece biyoloji konusunu deniz kimyası ile birlikte götürmeye başladım. ODTÜ Deniz Bilimlerindeki hocamın beni ikna ettiği sonuca ulaşmıştım. Fitoplankton uzman desteği olmaması nedeniyle benim için başlangıç süresi uzun bir yolculuktu ancak bir o kadar heyecanlı devam etti ve hala devam ediyor.
2)Çalışmalarınızda sıkça karşımıza çıkan demir, fosfor ve azot gibi elementler deniz ekosistemleri için neden bu kadar kritik?
Besin zincirinin ilk halkası olan ve karbondioksit tüketip oksijen üreten mikroskobik tek hücreli fotosentetik bitki türlerinin oluşturduğu Fitoplankton’nun, büyüyerek çoğalması için gerekli olan besin tuzlarıdır. Azot, fosfor ve Silis makro besin tuzları, demir ve diğer bazı metaller ise mikro besin tuzları olarak sınıflanmıştır. Dünyada iklim değişikliğini etkileyen atmosferik karbon miktarını kontrol edebilme kapasitesi bulunan bu canlıların deniz suyun kimyasının karakterini belirleyen pH dengelerinin oluşmasında rol oynamaları, son kertede denizlerdeki organik ve inorganik karbon arasındaki döngü sayesinde denizlerindeki biyolojik üretim düzeyinin oluşmasında başat aktörlerdir. Diğer yandan, özellikle demir olmak üzere bazı metallerin sınırlayıcı etki yaratmaları, makro besin tuzaklarına kıyasla ayrı kritik bir rol oynarlar. Çünkü deniz suyunun büyük bölümünde iz seviyede bulunurlar ve fotosentez esnasında gerekli demir miktarının varlığı, fosfat ve azot gibi makro besinlerin sudan alımında da önemli bir role sahiptir.
3)İzmir Körfezi, Ege Denizi ve Marmara gibi yoğun insan baskısı altındaki alanlar size denizlerin geleceği hakkında ne söylüyor?
Son 500 milyon yılda 5 kez biyoçeşitlilik çöküşleri yaşanmıştır. En kötüsü 65 milyon yıl önce yaşanan büyük yok oluş: Deniz canlılarının %96, omurgalıların %70 yok olmuş. Benzer değişim eğiliminin sürmekte olduğunu vurgulayarak akılda tutmak gerekir. Bilim insanlarının, Antroposen (1950 sonrası ivme kazanmış) olarak adlandırdıkları içinde bulunduğumuz dönem,insanoğlunun bu değişikliğe en fazla katkıda bulunduğu dönemdir. Antroposen’de 6. büyük biyoçeşitlilik çöküşünü içerisinde yaşıyoruz ve ilk kez çöküşte tek bir tür baş rolü oynuyor: İnsanoğlu. İzmir körfezi, Ege denizi ve Marmara da yaşananlar bunların göstergesi. Hatırlayalım; tüm havzalarıyla birlikte Akdeniz, sunduğu ekosistem kaynak ve hizmetleri açısından insanoğlu tarafından kullanılmakta olan en eski deniz ekosistemidir.
4)Fitoplankton ve özellikle diatomlar, iklim değişikliğini anlamamızda nasıl bir anahtar rol oynuyor?
Fitoplankton çok çeşitlidir; fotosentez yapan bakterilerden bitki benzeri algler, dünyanın en önemli iklim düzenleyicisi kokolitofor, diatom, dinoflagellat, vb. diğer mikroskobik türleri içeren gruplar ile tür açısından çok çeşitlilik gösterirler. Günümüzde hala yeni türler belirlenebilmektedir. Bu bağlamda bir not düşmek yararlı olacaktır. Tür sayındaki çeşitlilik, yani tür çeşitliliği, biyoçeşitliliği belirleyen parametrelerden sadece biridir. Biyoçeşitlilik, türlerin genetik çeşitliliğini, popülasyon çeşitliliğini, işlevsel (trofik) çeşitliliği, habitat ve ekosistem çeşitliliği gibi parametreler ile birlikte hem biyolojik varlık olarak türü hem adapte olabildiği ortamların çeşitliliğini hemde adapte oldukları ortam içerisinde kazandıkları işlevsel farklılıklarla kazandığı çeşitliliği de kapsar.
Tıpkı karadaki bitkiler gibi, fitoplanktonlar da fotosentez yapar: Karbondioksiti bünyelerine alır ve oksijen açığa çıkarırlar. Gezegendeki atmosferik oksijenin yaklaşık yarısı fitoplankton kaynaklıdır. Aslına bakılırsa, başlangıçta Dünya’nın atmosferinde oksijen yoktu; bugün atmosferde soluduğumuz oksijenin varlığı, fitoplanktonların evrimine borçludur.
Bu canlıların çeşitliliğinin, bunlar yok olur/çeşitlilikleri azalırsa, atmosfer ve hidrosferdeki CO2-O2 dengesinin alt üst olacağının farkında olmak gerekir.
Dahası, fitoplanktonlar deniz besin ağlarının temelini oluşturur. Renkli tropikal balıklar mercan resiflerindeki deniz şakayıklarının arasında geziyor,Ton balığı ya da mürekkep balığı gibi canlılar hamsi ve sardalya gibi diğer küçük balıklarla besleniyor. Hemen hemen tüm deniz canlılarının erken yaşam (larva, post larva ve jüvenil) evrelerinde belli bir süre fitoplankton ile veya fitoplankton ile beslenen zooplanktondan beslenmeleri yaşamsal bir zorunluluktur. Nihayetinde besin zincirinin daha önceki bir aşamasında fitoplankton yemiş olmasına dayanır. Tüm bunlar son kertede insanlara yiyecek, macera ve hayranlık duygusu sağlıyor. Ancak bunların hiçbiri denizin en üst 100 metresindeki her damla suda binlercesi yüzen fitoplankton adı verilen tek hücreli organizmalar olmadan mümkün olmazdı.
5) Diatomlar üzerine yaptığınız tür tanımlamaları ve sınıflandırma çalışmaları deniz biyolojisi açısından neden önemli?
Diatomlar, en yaygın ve etkin fitoplankton grubudur. Diatom sudaki çözünmüş silikatı kullanarak früstül adı verilen camdan dış tabakasını oluşturur. Silika için mutlak bir gereksinime sahip olmaları nedeniyle mevcut fotototrofik organizmalar arasında neredeyse benzersizdir. Okyanuslardaki silika esas olarak kıtasal kayaların hava etkisiyle aşınmasından elde edilir ve nehirler yoluyla çözülebilen formlarda taşınır. Diatomlar, dinamik koşullarda da baskınken, kokolitoforidler ve dinoflagellatlar nispeten sakin koşullar altında baskın olma eğilimindedir.
Fosil kayıtları, son 34 milyon yılda diatom çeşitliliğinin hızla arttığını göstermekte. Yaklaşık 34 Ma'da, Drake Geçidi Güney Amerika'nın güney ucu ile Antarktika kıtası arasında açılmış ve böylece Antarktika kıtasını kutup çevresi deniziyle izole etmiştir. Kıtasal konfigürasyondaki bu tektonik değişim, Antarktika kıtasında kalıcı kutup buzunun geliştiği büyük bir iklimsel değişime yol açmış ve çağdaş 'buz evi' dünyası ile sonuçlanmıştır. Kutup kıtasal buzunun oluşumundan kaynaklanan okyanus termal yapısındaki bu değişime, diatom çeşitliliğinde hızlı bir artış eşlik etmiştir. Diatom daha sonra Cenozoik Dönem’de (66 M böcek memeli vb) yaşayan en başarılı gruplardan biri haline gelmiştir. Hala bu bölgeye özel türlerin kendi bölgelerinde baskın olarak yaşadığını saptayabiliyoruz.
6)Deniz sedimentlerinden izole edilen bakteriler ve antibiyotik direnci konusu, insan sağlığıyla nasıl bir noktada kesişiyor?
Bu konu iki nedenden dolayı önemlidir;
a) Sedimentdeki kirlilik yükünün belirlenmesi ve giderilip giderilmediğinin anlaşılması,
b) Yeni tanımlananlar arasında gözlenen dirençli bakterilere karşı yeni nesil antimikrobiyal bileşiklerin geliştirilebilmesi
Özellikle ikinci seçenek, günümüzde insan sağlığına yönelik yaygın olarak kullanılan antibiyotiklere karşı direnç geliştirebilmiş olan hastalığa neden olan (Patojen) bakteriler üzerinde etkili olabilecek yeni antibiyotik ilaçların üretilebilmesi açısından önemlidir
7)Balık çiftlikleri ve yoğun yetiştiricilik faaliyetlerinin deniz ekosistemine etkileri sizce yeterince doğru anlaşılıyor mu?
Genel anlamda anlaşıldığını düşünüyor ve uygun önlemler alınarak baş edilebilecegi görüşündeyim. Kolaylıkla tespit edilen etkileri; Besin elementlerinin artışı sonucu yaşanan aşırı biyolojik üretim (Ötrofikasyon=Eutrophication), Fitoplankton aşırı Çoğalması (=Bloom) ve sonrasında su ve tabanda tabakalar içinde oluşan aşırı organik yük nedeniyle oluşan oksijen yetersizliği (Suboksisite) ve/veya Oksijensizlik (Anoksisite) bu ortamlarda yaşayan canlıların ortamı terketmesi, terketme yeteneği olamayan sesil türlerin kitlesel ölümü karşılaşılan en yaygın olumsuz etkidir. Buna uygun koşullarda çoğalan fitoplankton türleri arasında bazı toksin üreten türlerin sayılarının artması ile, kafesteki balıklarda dahil olmak üzere ortamdaki diğer canlıların ölümüne ve hatta bunları tüketen insanların şiddetli ishal, felç, ve ölümüne yol açabilen sorunlarda eklenebilir. Balık çiftliklerinin kuruldukları alanın akıntı ve derinlik özellikleri dikkate alınarak seçilmesi, ve belirlenen alanın büyüklüğüne göre bir üretim kapasitesi belirlenmesi ve bu kapasiteye uyulmasının sağlanması bu sorunların sorun olmadan çözülmesini sağlayabilecektir.
8) Son yıllarda denizlerde artan kirlilik, gemi trafiği ve kıyı yapılaşması denizcilik faaliyetlerini ve deniz güvenliğini nasıl etkiliyor?
Artan gemi trafiği ve kıyı yapılaşmasının kirlilik artışında bir rolü olduğu açıktır. Bu ayrıca deniz güvenliği açısından da riskler getirebilir. Ancak, Denizcilik faaliyetleri ülkemiz açısından önemli bir ekonomik katkı sağlanabilecek bir sektörü tanımlamaktadır. Sonuç olarak, bu alanda dikkatli bir risk analizi yapılarak, denizcilik faaliyetlerinin ekonomik katkısını maksimize ederken kirlilik ve kıyı deniz ekosistemlerinin tahribatı gibi olumsuz etkilerin minimize edebilmesinin en güvenilir ve uygulanabilir yolunu bulmak zorunludur. Bu kapsamlı bir planlama gerektirir ve bu planların uygulama aşamasında en etkin şekilde sürdürülebilmesi içinde düzenli bir izleme programı yürütülmesi kaçınılmazdır. Ancak, izleme süreci içerisinde elde edilen sonuçlar temelinde planda değişiklikler yapılabilmelidir. Bu interaktif bir yönetim sistemi gerektirir. Günümüzde mevcut uygulamaların interaktif özellik açısından yeterli olabildiğini söylemek ne yazık ki mümkün değildir. Özellikle çok disiplinli bir yaklaşımla bütünleşik sürdürülmesi gereken izleme süreci, mevcut mevzuat ve yönetim organizasyonu açısından çeşitli handikaplara sahiptir. Bunların en başında yönetim kararları üretmek için gerekli olan farklı disiplinlere ait veri ve bilgilerin bütünleştirilmesi ve bu sürecin aralıksız sürdürülebilmesi, ilk ve en temle sorundur.
Son yıllarda artan gemi trafiğinde en büyük tehdit, Balast suyu ile taşınan canlıların yarattığı çeşitlilik tehdididir. TÜBİTAK Balast projemiz kapsamında balast tanklarında taşınan en yüksek miktarda tanımlanan türler, Marmara denizinde müsilaj oluşturan türleri kapsamaktaydı. Bu konuda uluslararası onlarca yıl öncesinde de yapılan araştırmalarda elde edilen veri ve bilgiler olmasına karşın, son yıllarda üretilen önleyici tedbirlere uyulmasında ve bunların kontrol mekanizmasında yaşanan aksaklıklar problemin izlenebilirliğinin gerçekleştirilmesini sağlayamamıştır. Yaşanan afet ölçeliğindeki olaydan sonra konu gündeme gelmiş ve daha bütünleşik bir süreç yürütülmesi yönünde girişimler başlatılmıştır. Bu girişimlerin, bütünleşik açıdan yoksun olmaları nedeniyle kesintiye uğradığı gözlenmektedir. Sorunlar ve öncelikli eylem planları belirlenmiş olmasına rağmen, planlanan eylemlerin uygulamaya geçirilebilmesi, daha etkin, mali ve idari açıdan bütünleşik bir kurumsal organizasyonun desteğine ihtiyaç duymaktadır.
9)“İyi çevresel durum göstergeleri” kavramı neden önemli ve bu göstergeler günlük hayatımızı dolaylı olarak nasıl etkiliyor?
Ekosistemlerin sağlığı veriler ışığında değerlendiren yaklaşımdır. Biyoçeşitlilik, kirlilik ve doğal kaynakların sürdürülebilirliği konularında durum tespitinde bulunulması ve sonra düzenli izlenilmesi önemlidir. Bu sayede, ekosistem koşullarındaki iyi veya kötü gidişat ile bu gidişata yol veren sosyo ekonomik faaliyetler ve doğal ekosistem değişimleri arasındaki ilişki sağlıklı ve doğru olarak belirlenebilir. Böylece sosyo ekonomik faaliyetlerle ilgili varsa gerekli düzenlemeler güvenilir ölçüm ve tahminler temelinde düzeltme ve değişiklikler somut ve ölçülebilir şekilde uygulanabilir olur. Denizlerimizde besin zincirinin ilk basamağı fitoplankton biyoçeşitliliğin azalması beslenme zincirini tamamen değiştirecek ve tüm steplerde çeşitliliğin hızla azalmasına sebep olacaktır. Aynı şekilde ağır metal ve mikroplastik kirliliği ortamdaki hakim dengelere ve son kertede ekosisteme ve ekonomik koşullara geri dönülmez zararlar verecektir.
Ekosistemlerin biyoçeşitliliğinin korunması, kirliliğin izlenmesi ve tüm kaynakların doğaya zarar vermeksizin yönetilebilinmesi açısından “İyi Çevresel Durum” göstergeleri erken uyarı rolü oynamaları açısından önemlidir. Ve her deniz alanında hakim koşullara göre kısmi fakat önemli farklara sahip gösterge listelerinin hazırlanması gerekir. Elde edilen verilerinde toplandıkları alan özelliklerini yansıtacak alansal ve zamansal ölçeklerde toplanması temel esastır. Tüm bunları gerçekleştirebilecek, akademik ve teknolojik birikim mevcut olmasına karşın henüz gerçekleştirelememesi, gerekli desteği sağlayacak mali ve idari inisiyatifin uygulamaya aktarılmasında karşılaşılan sorunlar nedeniyle gereği gibi yapılamayıp ertelenmek zorunda kalınmaktadır. Günümüzde verilerin elde edilmesi için yapılan girişimlerden somut ve sürdürülebilir bir sonuç elde edilememesinin ardında bu temel sorun yatmaktadır.
10)Bugün genç bir araştırmacı deniz bilimlerinde çalışmak isterse, sizce en çok hangi alanlara yönelmeli?
Canlıların biyoçeşitliliği, iklim değişikliğinin yaşandığı günümüzde tespit edilmesi ve gerekli önlemlerin alınması açısından en önemli konudur. Umarım heyecanını yitirmemiş gençler çok zaman alan bu alana yönelirler. Yeni araç, alet ve yazılımlar gibi teknolojik olanaklar araştırmacıların alanda, laboratuarda, mikroskopda ve bilgisayarda çalışmalarını kolaylaştırarak etkinleştirmektedir. Fen, Matematik, Mühendislik, Sosyoloji, Ekonomi, İşletme, Hukuk gibi birbiriyle doğrudan bağlı olan olmayan tüm akademik disiplinlere ilgi duyan öğrencilerin, Deniz Bilimleri çatısı altında kendilerini geliştirerek uzmanlaşma olanağı mevcuttur. Örneğin, mühendislik eğitimi biyolojik sistemlere ‘Mühendislik tarzı düşünme biçimi’ uygulamasına imkan tanır. Bu gerçekleştiği oranda bütünleşik politikaların tasarımı ve uygulamalarını etkin şekilde gerçekleştirebilecek çekirdek bir insan kaynağı yaratabilmek kolaylaşacaktır.
Genç araştırmacıların felsefe dersi almalarını öneririm. Felsefe dersi almaları bilimin sınırlarını kavrayabilmekte yardımcı olacaktır.
11)Son olarak ;Geriye dönüp baktığınızda, çalışmalarınızdan birinin gelecekte “bu, denizleri anlamada bir dönüm noktasıydı” diye anılmasını ister miydiniz.Eklemek istediginiz konu varsa dinlemek isteriz
Yayınlama aşamasında olan Akdeniz Diatom kitabımın gelecekte tür çeşitliliği konusunda başvurulacak bir referans niteliğinde olmasını umut ederim. Son olarak eklemekten keyif alacağım bir anımı paylaşmak isterim. Röportajın başında kendisinden bahsettiğim yaşamımı şekillendirmeme vesile olan rol modelim Dr. Jane Goodall ile ölümünden birkaç ay önce karşılaşıp tanışmış olmam ve ona dokunmuş olmam benim için hayatta aldığım en büyük ödüllerden birisiydi. Kurumumuzun içinde olduğu AB projesi DiverSea kapsamında Ocak 2025 yılında Tanzanya'da Fitoplankton örneklemesi yapmak üzere araştırma seferine katıldım. Jane Goodall Enstitüsünün olduğu Kigoma da çalışırken (1. Fotograf) proje elemanlarımızdan Dr. Mathew Kuttivadakkethil Avarachen’ ın ısrarlı hatırlatması sonucu Jane Goodall Enstitüsüne uğrayıp kendisi ile sohbet etme şansını Enstitü müdürü Dr.Anthony Collins’in (4. Fotograf) destegi sayesinde yakaladım. Ve bana bu güzel hayat yolunu seçmeme vesile oldugu için teşekkürlerimi gözlerine bakarak ifade ettim. Hayatımda yaşadığım en güzel anılarımdan biri olarak hafızama yer etti.
YORUMLAR