Akhisar Gezi Notları-II

2. Bölüm

Önsöz: Ege bölgesinin en önemli turizm merkezi olabilecek potansiyeldeki Akhisar’dan belki bin kez geçtim. Ama bu özel geziye kadar ilçenin bu kadar zengin bir tarihe sahip olduğunu bilmiyordum. Neler neler öğrendim. Akhisar’ı Yunanlıların Amazon dedikleri İskit (Saka/Türk) kadın savaşçılarının kurduğunu; İncil’de adı geçen Anadolu’daki yedi tarihî Kilise’den birinin burada ve neden önemli olduğunu; Ayvaz Dede, Bosna bağlantısını;  içinde Ayasofya’dan bile daha eskiye tarihlenen bir mabedin (Ulu Camii) olduğunu; Cumhuriyetin kuruluşundan sadece 3 ay sonra Akhisar’da yapılan askerî tatbikat nedeniyle Latife hanımla yeni evli M. Kemal Paşa’nın gelip kaldığı evin perişanlığını; Armatör Onasis’in ailesinin evini ve Akhisar’ı Yunanlılar çekilirken neden yakmadıklarını... Ben çok şaşırdım, çok meraklandım, çok şey öğrendim. Bir de; Akhisar’da bu tarihî zenginliğe yeterince sahip çıkılmadığını. İlgiyle okuyacağınızı umuyorum. Bu gezi 03.10.2026 günü gerçekleşmiştir.

AKHİSAR HASTANE HÖYÜĞÜ(1)

Kazıbilim dilinde "Hastane Höyüğü" olarak adlandırılan bu alan, antik Tiyatira (Thyateira) kentinin en önemli iki merkezinden /akropol (2) biridir. Eski Akhisar Devlet Hastanesi alanı bu nedenle sit alanı ilan edilmiş. Tarihi kalıntıların üzerinde yer alan eski hastane ve eklentileri, altındaki tarihî mirasa zarar vermemek ve koruma altındaki sit alanını genişleterek kazılara imkân tanımak amacıyla 2017 yılında yıkılmış. Bu sit alanının en alttan yukarıya doğru 7 kazıbilimsel katmandan oluştuğu ifade ediliyor kaynaklarda. Cumhuriyet dönemi ile birlikte 8 katman oluyor. Bunlar; Geç Neolitik Çağ’dan (günümüzden 5000 yıl geride, MÖ 3000'lerden) başlayarak Tunç Çağı, Lidya, Hellenistik, Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerine kadar kesintisiz devam etmiş. Alanda yürütülen bilimsel kazılarda, Helenistik ve Roma dönemlerine ait anıtsal bir İyon düzeninde tapınak, antik pazar yeri (Agora /Forum), konutlar ve bazilikalar(3) gün yüzüne çıkarılmış. Ayrıca İncil'de adı geçen kutsal Kral Yolu'nun bir ucunun bu kazı alanına ulaştığı tespit edilmiş. 

Resim.1: Akhisar Hastane Höyüğünün kazılardan önceki, (eski) Akhisar Devlet Hastanesinin hava resmi (THK Akhisar Şb. Arşivi) Kaynak: https://thyateirakazisi.deu.edu.tr/ 

AKHİSAR ARKEOLOJİ VE ETNOGRAFYA MÜZESİ 

Hastane höyüğünün hemen yanındaki Eski Akhisar Devlet Hastanesinin 1933 yapımı ek binası ise müze halinde yenilenerek binlerce eserin sergilendiği Akhisar Arkeoloji ve Etnografya Müzesi olarak hizmet veriyor. Kazı alanının tam ortasında anıt düzeninde 18x27 metre alanı tutan Hristiyanlık öncesi Pagan inançlı bir İyon tapınağı ortaya çıkarılmış. Girişi doğu yönünde (4) olan bu yapının, antik kentin koruyucu tanrısı veya imparatorluk kültü adına yapıldığı düşünülmektedir. Buradaki kazıların derin katmanlarında, Geç Neolitik, Kalkolitik ve İlk Tunç Çağına ait el yapımı, koyu renkli ve perdahlı seramik kap parçaları bulunmuş. Ayrıca bu katmanlarda antik bir yangının izlerini taşıyan 25 cm kalınlığında büyük bir taş duvar ve taş baltalar ortaya çıkarılmış. Volkanik tüf taşından yapılmış bir Anadolu Parsı(5) (Leopar) heykel parçası bulunmuş. Lidya dönemine (MÖ 7-6. yy.) tarihlenen bu eser, Akhisar çevresinde bir zamanlar bu büyük kedilerin yaşadığını ya da sanatta güç sembolü olarak kullanıldığını kanıtlıyor. Bütün günümüzü alan şehir gezisinde, zaman yetmediği için müzeyi gezemedik. Buraya tekrar gelmek için gezi arkadaşlarımızla sözleştik.

Resim.2: Akhisar Tepe mezarlığı hava resmi (THK Akhisar Şb. Arşivi) Kaynak: https://thyateirakazisi.deu.edu.tr/  Alanın sol bitişiğindeki yapı kaymakam lojmanı.

TİYATİRA (THYATEİRA) TEPE MEZARLARI ÖREN YERİ 

Akhisar merkezinde, Hastane Höyüğüne çok yakın, eski Orman İşletme Müdürlüğü binasının bahçesinde, Hristiyanlık tarihi için dünya çapında bir öneme sahip, Tiyatira Tepe Mezarları Antik Kenti mevcuttur. Burada Bazilika adı verilen, antik Roma'da ticaret, mahkeme ve resmi toplantılar için kullanılan uzun dikdörtgen planlı büyük kamu binalarının kalıntıları var. Bu mimari tarzı, daha sonra ilk dönem Hristiyan kiliseleri inşa edilirken de uygulanmış. Tiyatira kentinin üstü, zamanla toprakla kaplanıp bir tepe oluşturunca, Osmanlı döneminde mezarlık olarak kullanılmış ve Tepe Mezarlığı denmiş. 1960'lı yıllarda arkeolojik kazılar başlayıp Osmanlı Türk mezarları başka yere taşınınca, toprağın altından antik Roma kenti çıkmış. Ancak bölge halkı burayı yüzyıllardır "Tepe Mezarlığı" olarak adlandırdığı için sit alanının resmî adı günümüze Tiyatira Tepe Mezarları Ören Yeri olarak geçmiş. 

Resim.3: Akhisar Musevi /Yahudi) mezarlığı

AKHİSAR’DA YAHUDİ NÜFUS NE KADARDI VE NEREDEN GELDİLER?

1492 yılında İspanya'daki Engizisyon zulmü ve dinî baskılardan kaçan Sefarad(6) Yahudileri, Osmanlı Sultanı II. Bayezid'in davetiyle gemilerle Osmanlı Devletinin topraklarına sığınır. İlk olarak İstanbul, Selanik ve İzmir gibi büyük merkezlere yerleşen bu nüfusun bir kısmı, zamanla ticaret ve tarım amacıyla Manisa ile Akhisar gibi iç kazalara da dağılırlar. Yahudi Kolonizasyonu Derneği (JCA) ve Alliance Israelite Universelle (AIU) desteğiyle 1899 yılında Akhisar yakınlarında, bugünkü Kayalıoğlu mahallesinde “Or Yehuda” adında büyük bir ziraat çiftliği ve tarım kolonisi kurulur. Çiftlik bünyesindeki Or Yehuda Tarım Okulu, II. Abdülhamid'in fermanıyla 1905 yılında eğitime başlar. Bu dönemde Akhisar ilçe merkezinde yaklaşık 75 Musevi aile ve bir sinagog bulunuyormuş. Kurtuluş Savaşı sonrasında ve mübadele sürecinde Akhisar'daki Yahudi cemaatinin tamamı İzmir'e ve yurt dışına göç eder; ilçede yerleşik Yahudi nüfusu kalmaz. Günümüzde ilçe merkezinde eski bir sinagog kapısı kalıntısı ve Akhisar Yahudi Mezarlığı bulunuyor. 

MERAK ETTİM; GÖRDES NASILDI?

Gördes'te bir dönem çok az sayıda da olsa Yahudi (Musevi) nüfusu bulunuyordu, diyor kaynaklar. Ancak Gördes, Akhisar, Salihli (Sardes) veya Manisa merkez gibi yoğun, teşkilatlı ve kalabalık bir Yahudi cemaatine hiçbir zaman ev sahipliği yapmamış. Gördes'te Osmanlı dönemi nüfus sayımları (1842, 19. yüzyıl avârız ve temettuat defterleri (7) ile 1908 sayımları) incelendiğinde, Gördes kazası nüfusunun çok büyük bir bölümünün Müslüman Türklerden oluştuğu görülür. İlçede gayrimüslim olarak az sayıda Rum nüfus bulunurken, Yahudi nüfusu parmakla gösterilecek kadar az olmuş. Gördes, dünya çapında halıları ve dokuma üretimiyle ünlü bir ticaret merkeziydi. Manisa, İzmir veya Akhisar'da yerleşik olan bazı Yahudi tüccarlar, halı ticareti, ham madde temini veya tefecilik/sarraflık gibi iktisadi faaliyetler nedeniyle Gördes'e gelmiş ve dönemsel olarak buraya yerleşmişler. Akhisar'da olduğu gibi Gördes'te Yahudilere ait bir sinagog hiçbir zaman kurulmamış. Nüfus son derece kısıtlı kaldığı için ibadet ve diğer konularda genellikle Manisa merkez veya Akhisar cemaatleri üzerinden yürütülmüş, diyor kaynaklar.

Resim.4: 1900’lü yılların başındaki Akhisar resmi. Sit koruması nedeniyle Eski Akhisar diyebileceğimiz mahallelerin görüntüsü. Küçük müdahaleler dışında bugünkü hali, bu resimden pek farklı da değil.(2026) Kaynak; https://www.eskiturkiye.net/209/akhisar-gorunumu

MANİSA’NIN EN KALABALIK İLÇESİ: GÖRDES (1908)

Osmanlı İmparatorluğunun son dönemindeki resmî nüfus sayımları ve Aydın Vilayeti Salnameleri incelendiğinde, Gördes kazasının,  Saruhan Sancağının (Manisa) en kalabalık kazası /ilçesi olduğu görülmektedir. Ancak bu yoğun nüfusa rağmen çok uluslu, çok kültürlü (kozmopolit) değil, oldukça homojen bir Türk-Müslüman yapısına sahipti. 1908 yılı Gördes nüfus dağılımı şöyledir: Müslüman nüfus: 36.599 kişi, Rum nüfus: 756 kişi. Resmî kayıtlarda yerleşik ve sürekli veri oluşturacak bir Yahudi (Musevi) cemaat sayısı bildirilmemiştir. Aynı dönemde Manisa merkezde 1.927, Akhisar'da ise teşkilatlı 450-485 Yahudi nüfusu kayıtlıyken Gördes'te sıfıra yakındır. Toplam nüfus: 37.351 kişi. Bu veriler, Gördes’teki Rum azınlığın bile genel nüfusun %2'sinden az olduğunu; Yahudilerin ise ilçede kalıcı bir mahalle veya ibadethane (sinagog) açabilecek bir nüfusa asla ulaşamadığını kanıtlıyor.

Resim.5: Yunanlıların Kurtuluş savaşında Kuvayı Millîye Çetelerinin barınma alanı olduğu gerekçesiyle ilk yaktıkları şehir (21-22 Mayıs 1921) olan Gördes 1900’lü yılların başına kadar Saruhan Sancağının en kalabalık (1908) ve en zengin şehri idi. Yangın felaketi, heyelan derken; önce tütüncülük sonra el halıcılığının yok olmasıyla, maalesef küçüldü. Resimde, Eski Gördes’te Türkiye Cumhuriyetinin 10. yıl kutlamalarından bir kare görülüyor. (Kaynak: Eskiden Yeniye Gördes, Süleyman Sami İlker, Manisa Büyükşehir Bel. y. 2016)

NOTLAR:

1. Kazıbilim (Arkeoloji) alanlarını gezdikçe ve öğrendikçe şu kanaate varıyoruz; Kazıbilim’den haberdar olmayan bir İlahiyatçı ile İlahiyat’tan haberi olmayan Kazıbilimci (Arkeolog) potansiyel olarak hata yapmaya adaydır, diyebiliriz. O nedenle her İlahiyat Fakültesinde birkaç akademisyen ek alan olarak Kazıbilim; her Kazıbilim (Arkeoloji) Bölümünde de birkaç akademisyen İlahiyat okumalı, diye düşünürüz.
2. Akropol (Yunanca: Akropolis), antik Yunan şehirlerinde kentin en yüksek, en korunaklı ve en stratejik tepesine kurulan yukarı şehir veya iç kale anlamına gelir. Kelime anlamı olarak Yunancadaki akros (uç, yüksek) ve polis (şehir) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
3. "Bazilika" kelimesi hem belirli bir mimari yapıyı hem de Katolik Kilisesi'nde Papa tarafından verilen dini bir unvanı ifade eder. Hristiyanlık Roma'da resmi din kabul edilince, erken kilise mimarları büyük kalabalıkları ağırlayabilmek için bu hazır Roma salon mimarisini ibadet alanına uyarlamışlar.
4. 2023 Güney Sibirya gezimizde, Altay, Tuva ve Hakasya’daki “yurt” adı verilen çadır evlerin kapılarının da hep doğ tarafta olduğunu görmüş ve öğrenmiştik. (Turan Yolculuğu, “İran, Güney Sibirya ve Türkmenistan Seyahat Notları”, Süleyman Sami ilker, Post y. 2025.319 s.)
5. Pars (Bars); Türklerin eskiden kendileri için kullandıkları simgelerden biridir. Arapçada “P” sesi olmadığı için, yazılı kaynaklarda Bars olarak da geçer, diyor kaynaklar, dilciler.
6. Sefarad; İspanya / İberya Yahudileri anlamında İbranice bir kelime olup; kelime anlamı doğrudan "İspanya" demekmiş. İspanya kökenli Yahudileri ve onların soyundan gelenleri tanımlamak için kullanılır. Türkiye'de yaşayan Yahudi vatandaşlarımızın çok büyük bir kısmı Sefarad kökenlidir.
7. Avarız ve Temettüat defterleri; Osmanlı İmparatorluğunda vergilendirme, nüfus tespiti ve iktisadi yapıyı anlamak için tutulmuş çok önemli iki farklı mali kayıt türü. Avarız; "Olağanüstü durumlar" veya "Beklenmedik olaylar" (savaş, kıtlık, deprem, sel vb.) anlamındadır. Arıza kelimesinin çoğuludur. Temettüat; “Kazanç, kâr” anlamında olup, bugün de şirketler için kullanılan “Temettü” kelimesinin çoğuludur. Temettüat defterleri 19. yüzyılda Tanzimat Dönemi (1839 sonrası) reformları kapsamında, Osmanlı tebaasının elde ettiği gelirleri adil bir şekilde vergilendirmek amacıyla tutulmuş son derece ayrıntılı iktisadi belgelerdir.