Eski Gördes Kitabı Üzerine

            Nurullah Ertuğrul beyin yazdığı “Eski Gördes” kitabı, kadim yerleşim merkezlerinden birisi olan ilçemizin kültür tarihine kazandırıldı.
“Sunuş” bölümünü kaleme alan Süleyman Sami İlker Bey; “…İşte bu bilgi kaynağı kitabın, bazı eksik taraflarımızı tamamlayacak bir yönü olduğuna da inanıyorum. Çünkü bu çalışmada, şimdiye kadar yayımlanmış Gördes’le ilgili hiçbir kitapta yer almayan çok değerli bilgi, belge, görsel ve kaynaklar mevcut. Kitabın hem Gördes hem Manisa ve ülkemiz için bir kaynak eser olacağından eminim.” (1) diyerek bu çalışmanın kıymetini ifade ediyor.
            Kitabın yazarı Nurullah Ertuğrul Bey eğitimci. Uzun yıllar Türk millî eğitimine hizmet etmiş bir tarih öğretmeni. 1997 yılında Manisa Vakıflar Şube Müdürü oluyor. Emekliye ayrıldığı 2012 yılına kadar deruhte ettiği görevle birlikte, Türk-İslâm kültür ve medeniyetinin omurgasını oluşturan vakıflar ile vakıf eserleri üzerine yoğun mesai harcıyor. İnceleme, araştırma, dün ile bugünü buluşturma ve kayda geçirme misyonunu üstleniyor. Kendi ifadesiyle, “Vakıf” denilince; “Vakıflar öğrenci yurtlarını ve 1954 yılında vakıf gelirleriyle kurulan Vakıflar Bankasının varlığını görüyordum. Ancak vakıflar hakkında bilgim yoktu.” (2) diyen Ertuğrul, Vakıflar Şube Müdürlüklerinde geçirdiği 16 yılını ve emekli olduktan sonraki zamanını kültür ve medeniyetimizin nüvesi olan bu müesseselere ayırıp 2012 yılından itibaren yazmaya, bilip gördüklerini kaleme almaya başlıyor. Manisa ve ilçeleriyle ilgili yaptığı vakıf çalışmaları 15 ciltlik eser hacminde ve yayımlanmaya hazır.
            Ay Yayınları arasında çıkan 208 sayfalık eser, Kanyılmaz Matbaası tarafından Mart 2026 tarihiyle basılmış.  Renkli olan kitapta 150’yi aşkın fotoğraf ile çok sayıda tablo, plan ve kroki kullanılmış. Vakıf eserlerinin ve tarihi yapıların zamanımızdaki halini gösteren fotoğraflar çok kıymetli.
            Elime aldığımda aşina olduğum, ön ve arka kapak fotoğrafları dikkatimi çekti. Ön kapakta yer alan Gördes Kalesi’nin, günümüze sadece yıkıntıları ulaşmış. Diğer fotoğraf, halk arasında Pazar Cami olarak bilinen, (Nurullah Ertuğrul beyin Vakıflar Şube Müdürü olduğu dönemdeki yenilenmiş haliyle görünen) Yahşi Çelebi Cami.
Bu mabedin eski hali bütün sadeliği ile hafızamda…  Merdivenleri, son cemaat mahalli, tabanına serilmiş devasa büyüklükteki halı, birbirine yaslanmış ahşap tahtalar, direk ve korkuluklar… Gökyüzüne uzanmış “elif” gibi dimdik minaresi, namaz vakitlerinde kulağımıza gelen “Allahü ekber, Allahü ekber” nidaları… Yaz mevsiminde, tütün tarlamıza oldukça yakın bu camiye gelir cuma namazını kılar, sokaklardaki yaşlı dut ağaçlarının meyvesinden yer, Çarşıbaşı Çeşmesi’nden (Müderriszade Mustafa Ağa Çeşmesi) kana kana su içer, mezarlıktan geçerken de ölenlerimizin ruhuna Fatiha okurduk. Ramazan aylarında arkadaşlarımızla beraber teravih namazı için geldiğimiz de olurdu. Eski Gördes’te yaşanan hatıraların tanığı olarak ayakta kalmış, kalabilmiş birkaç yapıdan birisi Pazar Cami.
            Arka kapakta, Gördes Kızı Şehit Makbule Hanım ile Emet Kaymakamı Besim Bey, Halil Efe, Parti Pehlivan, Gördes Kaymakamı Behçet Cemil Bey ve Demircili Kako Mehmet’in bulunduğu grup fotoğrafı bulunuyor. Ayrıca Millî Mücadele kahramanımız Gördesli Şehit Makbule Hanım hakkında kısa bir bilgi notu var.
            Kitap dört bölümden oluşuyor. Birinci bölümde; ilçemizin geçmişine yapılan yolculukta, oldukça geniş bir açıklamayla “Türk Fethi Öncesi Gördes” ele alınıyor. “Gordos Civarınada Zeus’a Sunulan Bir Adak”, MS 2. Yüzyılda Gördes’te Salgın Hastalıklar”, “Julia Gordos”, “Saray Yıkıntısı” ve “Eski Kültürlere Ait Bir Hamam” başlığı ile malûmatlar verilmiş.
            İkinci bölüm oldukça zengin. “Fetih Sonrası Gördes”ten başlanarak; Kayacık’la ilgili bilgiler, Saruhan Oğulları Soy Kütüğü, zaviye, han, hamam, çeşme, cami, mektep, köprü ile aile vakıfları ele alınarak açıklanmış, kaynakları belirtilmiş. Gördesli müderris Mehmet Asım Molla da bu bölümde.
            Kırk iki sayfalık üçüncü bölümdeki tablolarda yer alan “Gördes ve Kayacık Yöresinde Tarihi Yer Adları” bilgileri on altı farklı kaynak taranarak hazırlanmış. Ciddi emek ve araştırma ürünü bilgiler dikkat çekici!
“Bayad (S) Köyü-Kayacık Kazası/Nahiyesi: Bayad Boyundan Bayad Yörükleri, Kalkın Boyundan Eldelik-Ellici Saruhan Yörükleri yerleşikti. Bu köyde Ahi Mehmed ve Ahi Teslim Zaviyesi vardı. Köy mescidinin imam maaşı için Bayat Hatun Çiftliği vakfedilmişti. 1595-1617 yıllarında 5 adet Tımarlı Sipahisi dirlik hissesi vardı.
Bayad/Bayat: Oğuz Han oğlu Gün Han’ın ikinci oğlunun adıdır. (Ebilgazi Bahadır Han: Secer-i Terakime, Muharrem Ergin, Türklerin Soy Kütüğü)” a.g.e., s.161
“Benli Ali Köyü: Beni olan bir çoban tarafından kurulmuştur.” a.g.e., s.161
“Butmas (Bodamas) Suyu: 1575 yılı öncesinde, Hacı Mustafa, Gördes merkezinde yaptırdığı mescit için Butma Suyu ile dönen değirmenini vakfetmiştir.”  a.g.e.,s.163
“Deli Çoban (Çoban/Divane Çoban): İğdir Boyundan Eldelik-Ellici Divane Çobanlar Yörük Cemaati, Keçili Yörük Cemaati yerleşikti.” a.g.e., s.167
“Evciler Köyü: Yöresinde Evciler Yörük Cemaati vardı. Çulur Yörük Cemaati yerleşikti. Köyde Numan Baba Zaviyesi vardı. Bünyesinde Süleyman Seydi Çiftliği ve Hatun Çiftliği vardı.” a.g.e., s.170
            Manisa Vakıflar Müdürlüğü Vakıf Varlık Defteri ile Aydın, İzmir, Muğla, Denizli Vilayet ve Kazaları Siyakat Yazılar Türkçe Çevrim Defterinde bulunan, Gördes ilçe merkezi, belde ve köylerindeki vakıflar isimleriyle beraber son bölümde yerini almış. Tespit edilebilen 126 vakıf, kurduğumuz kültür ve medeniyetin nasıl ayakta durduğunu, geliştiğini, insanımızın bu tür kurum ve kuruluşlara ne kadar önem verdiğini gösteriyor.
            Belgelere dayalı, çok kıymetli başvuru ve kaynak eseri yazıp hazırlayan, Gördes’in bilinmeyen yönüne ışık tutan Nurullah Ertuğrul beye, bu bilgilerin okuyucuya ulaşmasında maddi ve manevi emeği, desteği olan Erkan Akbalık, Süleyman Sami İlker ve Hüseyin Alp İlker’e, kitabı sizlerle buluşturan Ay Yayınları sahibi Gündüz Aydın’a çok teşekkür ederiz.
           
*Nurullah Ertuğrul, Eski Gördes, Kanyılmaz Matbaası, Manisa, 2026
1)Nurullah Ertuğrul, Eski Gördes, Kanyılmaz Matbaası, Manisa, 2026, s.8
2)Nurullah Ertuğrul, Eski Gördes, Kanyılmaz Matbaası, Manisa, 2026, s.10