1950'li Yıllarda Gördes-VI

GÖRDES MONOGRAFYASI
Lâmia ERKUNT


3- İdari Teşkilât:
Gördes Manisa vilâyetine bağlı bir kazadır. 102 köyü ve bir nahiyesi vardır. Vaktiyle birer büyük nahiye olan Hanya ile Kayacık zamanla ehemmiyetini kaybederek köye inkılâb (dönüşmüş) etmiştir.
Kaza teşkilâti:
Kaymakamlık, şube reisliği, jandarma komutanlığı, adliye teşkilâtı, mal müdürlüğü, nüfus memurluğu, tapu memurluğu, tahrirat kâtipliği (Yazı işleri müdürlüğü), ziraat memurluğu, P.T.T. Md.lüğü, hayvan sağlık memurluğu, devlet orman işletmesi, hükûmet tabipliği ve sıtma savaş teşkilâtından ibarettir. Ziraat bankası, Tarım kredi kooperatifi, Kızılay ve Çocuk Esirgeme Kurumu da vardır.

4- Nüfus:
"Sayısı, dağılışı ve nüfus hareketleri"
Gördes nüfusunu evvelâ eski kayıtlara göre inceleyelim:
Vital Cuinet'ye göre kaza nüfusu:
Umum nüfus            : 20.600
Müslüman                : 19.040
Ortodoks, Rum         :   1.560
Kâmûsü'l Âlam'a göre 560'ı Rum kalanı Müslüman olmak üzere kasaba nüfusu 4.000’dir. (Fransız coğrafyacı ve oryantalist Vital Cuinet’nin en bilinen eseri La Turquie d’Asie (Asya Türkiyesi), 1891 ile 1895 yılları arasında parça parça basılmıştır. Vital Cuinet,  Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi Genel Sekreteri olarak görev yapmıştır. Şemseddin Sami tarafından yazılan ilk Türkçe ansiklopedi Kâmûsü'l-A'lâm, altı ciltlik bir eser olup 1889 - 1898 yılları arasında fasiküller halinde basılmıştır.)
1927, 1935, 1940, 1945 sayım neticelerini tetkik edecek olursak kaza nüfusunun şu şekilde değiştiğini görürüz:


Bu miktarlara göre köy başına düşen ortalama nüfus
1935: 221, 1940: 230, 1945: 241 dir.
Kaza nüfusunda 1927, 1935, 1940, 1945 sayımları arasında hafif bir artma kaydedilmiştir.
Mübadele (nüfus değişimi) dolayısile Rumlar gittiğinden bugün kaza dahilinde ekalliyet (azınlık) yoktur.

5- Kültürel durum:
Gördes'te okumaya karşı oldukça geniş bir alaka mevcut olmasına rağmen ilk okuldan başka kültür müessesesi bulunmaması ve maddi imkânsızlıklar sebebiyle büyük ekseriyetin kültür durumu ilk tahsil seviyesini aşamamaktadır. Bununla beraber tahsillerine devam etmek için Salihli, Manisa ve diğer büyük şehirlere gidenler de vardır. Umum nüfusa göre okur yazar nisbeti %20 dir.
İlçenin okul ve talebe vaziyetini iki kısımda incelemek mümkündür.
a- Merkezde:
Kasaba'da (Eski Gördes’te) bir ilkokul, 8 öğretmen mevcuttur. Ayrıca Yeni Gördes’te de tek öğretmenli bir ilkokul vardır. Bunların öğrenci sayısı 139 kız, 181 erkek olmak üzere 320’dir.
Kasabadaki okul binası 1943 yılında heyelânla yıkılmış olduğundan halk evi binası okul olarak kiralanmış olup halen bu binada çalışılmaktadır. Yeni ilçe merkezinde inşa edilmekte olan yeni okul binası 1951 de ikmal edilecek ve oraya geçilecektir. Ayrıca 1950 yılı içerisinde bir ortaokulun açılması için de çalışmalara devam edilmektedir.
b- Köylerde:
Köylerde 14’ü öğretmenli, 13’ü eğitmenli olmak üzere 27 okul vardır. Öğretmenli okullar 5, eğitmenli olanlar 3 sınıflıdır. Köy eğitimini Hasanoğlan Köy Enstitüsü’nden mezun bir gezici başöğretmen kontrol etmektedir.
Bu okullarda öğrenici sayısı 1949 yılında şu şekilde idi:
Öğretmenli okullarda : 465 kız, 693 erkek
Eğitmenli okullarda    : 120 kız, 148 erkek

Kasabada bir de bu sene Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanacak olan dikiş-nakış kursu vardır.
V. Cuinet ve Kâmusü’l Â’lam'daki kayıtlardan Gördes’in kültürel durumunun bu günküne nazaran çok daha üstün olduğu anlaşılmaktadır.
V. Cuinet'ye göre okul ve talebe durumu şöyledir:
Gördes'te biri orta 20’si ilk olmak üzere 21 okul vardır. 440’ı erkek 80’i kız olmak üzere 520 talebe devam eder. Okulların bir kısmı Müslüman, bir kısmı Rum okuludur.

Kâmusü’l Â’lam’a göre 10 kadar medresede talebe-i ulûm Arapça din dersleri okurmuş ve bir de Rifai tekkesi varmış. Evliya Çelebi bir medrese, 2 tekke ve 9 mektep olduğunu kaydetmektedir.
Bu kayıtlar bize Gördes'in eski devirlerdeki kültür seviyesi hakkında bir fikir vermektedir.