Akhisar Gezi Notları-III

AKHİSAR’A LİDER LAZIM / HACI İSHAK VE HASHOCA MAHALLELERİ

Akhisar’da gezmeye başladığımız ve gezeceğimiz iki mahallenin adlarını merak ediyoruz. Buralar Akhisar’ın kuzey tarafını kaplayan, Eski Akhisar da diyebileceğimiz, genellikle eski ve köhne binaların olduğu, dar sokakları ve çıkmaz sokaklarıyla malul, şehrin bitişik en eski iki fakir mahallesi. Hashoca daha kuzey tarafta ve sit alanı. Akhisar, müthiş bir tarihî birikim ve eserle dolu. Hemen hepsi de bu bölge ve yakınlarında. Ama gel gör ki buraya Eskişehir’i güzelleştiren ve marka yapan bir Yılmaz Büyükerşen veya Beypazarı’nı ihya eden bir Mansur Yavaş gerekiyor. Görünen o ki, Akhisar, Orta Anadolu belediyeciliği ayarında belediye başkanı hiç bulamamış. Her başkan ben şunu, bunu yaptım diyebilir. Ben de “Neden iz bırakmadınız?” derim. Yukarıdaki şehirlerle hiçbir maddi bağım yokken, neden aklıma oraları anmak, onlardan övgü ile bahsetmek geliyor. Demek ki bir şeyler eksik. Liderlik vasıflarına ve geniş bir ufka sahip olmak çok önemli. Samimi olarak aşkla işine sahip çıkmak, orayı şereflendirmek gerek. Bu cümleler biraz ağır oldu ama gördüklerimi yazdıkça muhtemelen bana hak vereceksiniz.

OSMANLI MÜHENDİSİ HACI İSHAK EFENDİ 

Bu mahalle adları nereden gelmiş? Bu soruyu orada yıllarca oturanlardan soran çıkar belki ama dışarıdan gelip bu isimleri ilk kez duyanlar doğal olarak daha çok sorarlar. Biz de sorduk. Hacı İshak Mahallesine adını veren kişi, 1524 Akhisar doğumlu, 1594 yılında vefat eden ünlü Osmanlı Mühendisi Hacı İshak Efendi imiş. Hacı İshak Efendi, dönemin Emetli Camii yanındaki evinin önüne, halkın su ihtiyacını karşılayan tarihî bir çeşme yaptırmış ve ismi bu mahallede ölümsüzleşmiş. 1560'lı yıllarda Akhisar şehir merkezinde ciddi bir içme suyu kıtlığı baş gösterince, Hacı İshak Efendi dönemin idarecilerinden izin isteyerek çevre dağlardan ve kaynaklardan şehre temiz su kanalları döşemiş. 

Şimdi bu çeşme virane halde. Bölge kentsel dönüşüm alanı ilan edilmiş ama, mahallenin kargacık burgacık,  çıkmaz sokaklı halinden midir bilmiyorum, hiçbir yüklenici (müteahhit) işe talip olmamış, diye anlatıldı. Yani bir zaman sonra,  ahşap ağırlıklı bu tarihî alanın birkaç taş yapı dışında yok olacağı anlaşılıyor. 

Resim.1: Mühendis Hacı İshak Efendi Çeşmesi defineciler tarafından böyle tahrip edilmiş. Burası bir çıkmaz sokak içi. Belediye de mevcudu korumak veya zaman içinde belki bakarız kabilinden, önüne tel bir kafes koymuş. Akhisar’dan bir köşe.

Resim.2: Keçeciler kahvehanesinde çay, simit, peynir ve sohbet. Akhisar gezimizin başındayız.

YEDİ ÇEŞMEDE YIKANAN DÜĞÜN KINASI

Anlatıyorlar; yakın tarihe kadar Akhisar'ın çok güzel bir düğün geleneği varmış. Gelinlerin kına gecesinde ellerine yakılan kına; düğün sabahı gün doğmadan önce damat, gelin ve sağdıçlar eşliğinde aralarında bu tarihî Hacı İshak Çeşmesi'nin de bulunduğu Akhisar'ın 7 farklı tarihî çeşmesi dolaşılarak yıkanırmış. Her çeşmede kınanın bir kısmı temizlenir, gelin ve damada üçer yudum su içirilir, en son ise Harlak Çeşmesi'nde kına tamamen arındırılırmış.

Kimisi yarı yıkılmış çoğu tek veya iki katlı eski yer evlerinin olduğu dar eski sokaklarda ilerliyoruz. Cadde ortasında kesilmeye kıyılmamış dev çınar ağaçları veya fıstık çamı ile karşılaşıyoruz. Nasılsa aklıma Manisa’nın bazı ilçelerinde güzelim koca çınar ağaçları budama adı altında kütük haline getirildiğini bildiğim için, buradaki korumayı takdirle karşılıyorum. Önümüze bir Rum evi çıkıyor. Çift kanatlı, yola sıfır sokak kapısının iki kanadında da Bebek İsa İkonu (heykelciği) görülüyor. Resimliyoruz. Biraz ileride karşımıza çalışır haldeki Yeni Hamam, az sonra da yenilenmiş ve “Vadi Kafe” adıyla işletilen, kullanılan Dombaycıoğlu Hanı ile karşılaşıyoruz. Eleştirim burada takdire dönüyor. 

Resim.3: Hashoca mahallesinde yenilenmiş ve kafe olarak kullanılan Dombaycıoğlu Hanı

HASHOCA /DOMBAYCIOĞLU(1) HANI

Hashoca Mahallesi, adını mahallenin tam merkezinde bulunan ve 1660 yılına tarihlenen tarihi Hashoca Camii'nden alıyor. Akhisar'ın –AVM’leri saymazsak- geleneksel ticaret hayatı halen bu bölgede. Mahalle sınırları içerisinde yer alan tarihî Dombaycıoğlu Hanı, günümüzde 1. derece taşınmaz kültür varlığı olarak kentsel sit alanı koruması altında imiş. Sokaklarında pek çok eski Akhisar evine, geleneksel esnaf dükkânlarına ve tarihî çeşmelere rastlanıyor. Dombaycıoğlu Hanı, Osmanlı dönemi kervansaray mimarisinin Akhisar'daki en önemli temsilcisi. Han, 1823 yılında Dombaycıoğlu Mehmet Ağa tarafından geleneksel bir ticaret ve konaklama merkezi (kervansaray) olarak inşa ettirilmiş. Akhisar’ın eski ticaret ağında tütün, zeytin ve mor kumaş taşıyan tüccarların konakladığı kilit bir noktaymış burası. Uzun yıllar bakımsız kalarak kısmen yıkılan ve atıl duruma düşen bu yapı, 1980 yılında kültür varlığı olarak koruma altına alınmış. Akhisar Ticaret Borsasının girişimleriyle (2) Vakıflar Genel Müdürlüğünden kiralanmış ve aslına uygun bir biçimde büyük bir bütçeyle tamamen restore edilmiş. Yenilenen tarihî hanın içerisinde toplantı salonları, gündedün (nostalji) dinlenme alanları ve dükkanlar yer alıyormuş ama biz giremedik. Akhisar merkez çarşı canlandırma projeleriyle bütünleştirilerek şehrin turizmine katkı sağlayan butik ve kültürel bir merkez hüviyetinde. 

AKHİSAR ADI NEREDEN GELDİ?

Antik adı Tiyatira (Thyateira) olan şehrin adı, rivayete göre buraya sürgün edilen bir Bizans prensinin, bugün şehir merkezindeki tren istasyonu ile Eski Devlet Hastanesi Höyüğü arasına beyaz taşlardan görkemli bir iç kale inşa ettirmesiyle değişmiş ve şehre Rumca (Roma dili) “Beyaz kale” anlamına gelen "Aspro-Kastro" adı verilmiş. (Aspro: Ak/Beyaz, Kastro: Hisar /Kale). Akhisar ismi, "Beyaz Kale"nin Türk fethinden sonra doğrudan Türkçeleştirilmesiyle ortaya çıkmış. Bölge, 1300'lü yılların başında (1307) Saruhanoğulları Beyliği tarafından fethedilerek Türk egemenliğine girer. Türkler, fethettikleri şehirlerdeki mevcut yabancı isimleri kendi dillerine uyarlarken ya ses benzerliklerini kullanır (İkonyum’u Konya yapmak gibi) ya da ismin kelime kelime anlamını tercüme ederlerdi. Burada da "Aspro-Kastro" ismi doğrudan Türkçe olarak çevrilmiştir. Böylece şehir 1307 yılından itibaren kayıtlara resmî olarak "Akhisar" adıyla geçmeye başladı. 1390 yılında Yıldırım Bayezid döneminde Osmanlı topraklarına katıldığında da bu isim aynen korunarak devam ettirilir. 

AKHİSAR’DA AMAZONLAR VAR MIYDI?

Eski Akhisar Hashoca Mahallesi bölgesindeki sokaklarda yürüyoruz. Bir yerden aldığımız taze simit ve peynir ile kahvaltı yapacağız çay olan bir yerde. Böyle bir yerdeyiz; Keçeciler kahvehanesi. Karşımızda iki dönüme yakın bir arsa, ama kazılmış, sonra doldurulmuş. Soruyoruz, burası nedir? Etrafı güvenlik çiti ile çevrilmiş, toprak ve zemini hâlâ yol seviyesinin altında. Şimdi geçici olarak otopark gibi kullanılıyor. Burası eskiden (açık) yazlık sinema imiş. Mülkiyeti Buldanlı Hacı Mehmet Vakfı’na ait olduğu için İzmir Vakıflar Bölge Müdürlüğünün kontrolünde imiş. Vakıflar Genel Müdürlüğü geçmişte burayı "Yapım karşılığı kiralama" modeliyle ihaleye çıkararak üzerine iş yerleri, dükkânlar vb. yapılmasını planlamış. İşin içinde olan Akhisar Ticaret Odası, kazma işini bir hafriyçıya vermiş. 5-7 metre kadar da kazılmış. 

MÖ 3 bin yıllarına tarihlenen Amazonlara ait zeytin çekirdeğinden takılar, mozaik taban ve Roma yolu bulununca kazı durdurulmuş. Üzeri tekrar toprakla örtülmüş. Ama neden ve nasılsa, 1.derece sit alanı niteliği 3. dereceye düşürülmüş. Yani üzerine inşaat yapılabilir hale getirildiği söylendi orada sohbet ettiğimiz kişiler tarafından. 

Konuyu biraz araştırıyorum. Akhisar’ın kuruluşu ile mitolojik ve tarihî kadın savaşçılar olan Amazonlar arasında çok güçlü bir bağ bulunduğu ifadesi var. Bu iddia veya görüş, hem Akhisar Belediyesinin resmî genelağ sitesinde yer alıyor hem de bazı antik kaynaklarda, ilçenin tarihî kökenlerinin bir Amazon yerleşkesine kadar uzandığı ifade ediliyor. 

Resim.4: Bölge, Akhisar Halk Eğitim merkezine yakın, Akhisar arastası (merkez çarşı) olarak da biliniyor. 114. ve 127.sokaklar arasında yer alan, antik Tiyatira (Thiyateria) izlerinin olduğu eski yazlık sinema alanı.

Resim.5: Akhisar Belediye logosu. Şehrin köklü geçmişini ve iktisadi değerlerini bir arada sunacak şekilde tasarlanmış. Bu logoya 2020’de T.C. eklenmiş. Üsttte Ayyıldız, altında sırasıyla (Tepe mezardaki) antik Tiyatira (Thyateira) kentini simgeleyen tarihî sütunlar, Akhisar’da basılan antik paralarda yer alan çift başlı Labris Baltası şekli ve balta sapının üzerinde 1885 yazısı yer alıyor. Bu tarih Akhisar Belediyesinin ilk kuruluş yılıdır. Rejimler değişse de devletler ve kurumlar bir şekilde devam ediyor.

AMAZONLAR / ÇİFT BAŞLI BÜYÜLÜ BALTA: LABRİS

Tiyatira’da (Thyateira / Akhisar Antik Kenti) basılan metal paraların (sikkelerin) en özgün simgesi, "Labris" olarak adlandırılan çift başlı kutsal baltadır. Helenistik efsanelere göre bu balta aslen Anadolu'da yaşadığına inanılan savaşçı kadın topluluğu Amazonlara aittir. Herakles (Roma dilindeki hali ile Herkül), Amazon kraliçesini yenerek bu büyülü baltayı ele geçirmiş ve onu Lidya krallarına vermiş. Labris, daha sonra Anadolu kökenli gök tanrısı Zeus Labraundos'un ve Tiyatira’da yoğun şekilde tapınılan Apollo'nun mutlak egemenlik ve yıldırım gücünü simgeleyen kutsal bir amblemi haline dönüşür. 

MÖ 2. yüzyıldan Roma dönemi sonuna kadar Akhisar'da basılan bronz paraların ön yüzünde genellikle Apollo veya Artemis büstü yer alırken; arka yüzünde şehrin adı olan Grekçe "ΘΥΑΤΕΙΡΗΝΩΝ" (Thyateirēnon) yazısı ile dik duran çift başlı balta (Labris) şekli basılmış. Şehir, o dönemde kendi adına bağımsız para basabilen çok az sayıdaki ayrıcalıklı kentlerden biridir. Labris simgesi ve antik kent sütunları, tarihin sürekliliğini simgelemek adına bugün hala Akhisar Belediyesi'nin resmî logosunda yer almaktadır. 

NOTLAR:

Gençlere: Dombay’ın diğer adları bölgelere göre; Manda, Susığırı, Camız. Balıkesir’in Susurluk ilçesinin adı oradan gelir; Susığırlığı kelimesinin değişmiş halidir.

Takdir ve teşekkürler Akhisar Ticaret Borsasına. Ama bütün kurumları harekete geçirerek, Akhisar’ı sıra dışı bir gezgincilik (turizm) odağı haline getirebilirsiniz.

Konu bütünlüğü açısından, diğer bölümlerin de okunmasını öneririz. 

Selam ve saygılarımla…