Gördes Tarihi Araştırmaları
Türkiye’de şehir tarihçiliğinin veya yerel tarihçiliğin çok uzun bir geçmişi bulunmamaktadır. Ülkemizde ilk defa 19. Yüzyıl ortalarına doğru bir şehrin veya beldenin tarihi ile ilgili kitaplar yazılmaya başlanmıştır. Bunlar da günümüzde yıllık olarak adlandırdığımız Osmanlı dönemi salnamelerinin tarih bölümlerinden ibarettir.
Türkiye’de yapılan ilk salname 1847 tarihli “Devlet Salnamesi” dir. Daha sonraki yılarda geliştirilerek yayınlanan devlet salnamelerini, 1860’larda vilayet ve nezaret salnameleri takip etmiştir. Vilayetlerin sancak ve kaza merkezlerinin tarihçelerini “Vilayet Salnameleri” ayrıntılı olarak vermektedir. Tabi bu çalışmalar sadece salnamelerle sınırlı kalmamıştır. 19. Yüzyılın sonlarına doğru tarih bilgileri açısından önemli daha bazı kitaplar da yayımlanmıştır. Bunların en önemlisi Şemsettin Sami’nin altı ciltlik “Kamus’ül Alam” adlı kitabıdır.
İlimiz Manisa ve ilçelerinin tarihi ile ilgili en eski bilgileri “Aydın Vilayet Salnameleri”nde bulabiliriz. Merkezi Manisa olan Saruhan Sancağı, İzmir Sancağı’ndan sonra Aydın Vilayeti’nin ikinci büyük sancağıdır. İlk Aydın Vilayet Salnamesi, 1879 yılında yayınlanmıştır. Son salnamenin yayınlandığı 1908 yılına kadar 25 salname yayınlanmıştır. İlk yayınlanan salnameler sınırlı bilgiler içerirken, sonraki salnameler daha kapsamlı bilgiler içermektedir. En kapsamlı olanı 1891 yılına ait olan salnamedir ve İbrahim Cavit Bey tarafından hazırlanmıştır. İlimiz Manisa Tarihi ile ilgili yayınlanan ilk kitap 1932’de Valilik tarafından yayınlanan “Manisa Yıllığı” adlı kitaptır.
Biz, Gördes Tarihi ile ilgili ilk bilgileri Evliya Çelebi’nin “Seyahatname” adlı eserinde görüyoruz. Bundan başka yakın zamana kadar bu konuda yapılmış bir araştırma ya da yazılmış müstakil bir eser bulunmamaktadır.
İlçemiz Gördes Tarihi ile ilgili ilk esaslı araştırma ve çalışmaları yapan aslen Gördes Kobaklar köyünden olup uzun yıllar Gördes Orman İşletme Müdürlüğü’nde memur olarak çalışan rahmetli Mehmet Yıldız’dır. Mehmet Yıldız, topladığı bilgileri bizzat daktilo edip ciltleyerek kitap haline getirmiş, “Yıldızname” ve “Yıldız Tarihi” adını verdiği kitaplarını ne yazık ki yayınlayamamış ancak iki takım halinde iki kızına emanet bırakmıştır. Bu eserler, kızları Buket ve İsmet hanımların korumasında araştırmacıların ilgisini beklemektedir.
Gördes’in ikinci büyük tarih araştırmacısı Yurdun Güvenen’dir. Üç yıl önce kaybettiğimiz rahmetli Yurdun Güvenen, uzun yıllar çalıştığı İstanbul Devlet Kütüphanesi’nde boş durmamış, Gördes ile ilgili bulabildiği bilgi ve belgeleri toplayarak emekli olunca gelip yerleştiği Gördes’te 20 yıla yakın bir süre bizzat yerinde yaptığı inceleme ve araştırmalarla derlediği bilgileri kendi çıkardığı “Gördes” adlı dergisinde ve Gördes Müstakil Bölge Gazetesi’ndeki köşesinde ve ilçemizle ilgili yayınlanan çeşitli dergi ve kitaplarda okuyucularının bilgisine sunmuştur. Ne yazık ki yılların emeği olan çok değerli bilgilerini kitaplaştırıp yayınlayamamıştır.
Ancak Gördes Tarihi ile ilgili ilk müstakil eser bu iki isim tarafından değil de 1993 yılında Gördes Belediyesi Kültür Yayınları arasında “Gördes Tarihi” adlı 100 sayfalık kitabıyla rahmetli Zekeriya Yurdoğlu tarafından yazılarak yayınlanmıştır. Ancak bu kitap içerik olarak zayıftır ve bariz birtakım hatalar vardır. (Örneğin: Hepimizin bildiği Kuva-yı Milliye Cemiyeti’nin kurucusu Hacı Ethem Büke yerine Hacı Musazade Namık Efendi’yi koymuş ve Cemiyet azalarının bazılarının isimlerini de yanlış yazmıştır.) Zira rahmetli tarihçi olmayıp, hukukçudur. Ama buna rağmen Gördes Tarihi adını taşıyan ilk kitap olma özelliğini taşıması bakımından önemlidir. Kitap, Gördes’in eski çağlarını, Saruhanoğulları ve Osmanlı dönemleri ile Millî Mücadele dönemlerini kapsamaktadır. Bu kitaptan sonra Gördes Tarihi adını taşımayan, ancak Gördes Tarihi’nin değişik dönemlerini ele alan eserler yayınlanmaya başlanmıştır.
Gördes Tarihi ile ilgili yayınların 1990’lı yıllarda arttığı görülmektedir. Bunda, 1985 yılında yayın hayatına başlayan Gördes Müstakil Bölge Gazetesi’nin etkisi büyüktür. Gazetenin köşe yazılarından derlenen Gördes Tarihi ile ilgili bölümlerin de yer aldığı kitaplar basılmaya, dergiler yayınlanmaya başlamıştır. Bu yazılar daha çok Gördes’in Millî Mücadele dönemi ve yakın zaman tarihi ile ilgili yazılardır. Bunlardan ilki 1996 yılında gazetenin başyazarı Ahmet İnce tarafından yazılıp yayınlanan “Gördes Yazıları” adlı kitaptır. İkincisi, Gördes Kıranköy’de uzun yıllar öğretmenlik yapan Gördes’in Borlu Bucağı’ndan rahmetli İbrahim Çiçek tarafından yazılıp Salihli Belediyesi Kültür Yayınları arasında 1997 yılında yayınlanan “Gördesli Mücahide Makbule ve Silah Arkadaşları” adlı kitaptır. Üçüncüsü, Gördesli yazarlar Süleyman Sami İlker- Hüseyin Tuncay ve Halil Aker tarafından Gördesli emekli hakim Zekeriya Yurdoğlu’nun anlattıklarıyla kaleme alınan “Bir Zamanlar Gördes” adlı 1999 yılında yayınlanan kitaptır.
Gördes Tarihi ile ilgili göze çarpan bir eser de Gördesli Prof. Dr. Süleyman Sami İlker tarafından 2016 yılında yayınlanan “Gördes Eskiden Yeniye” adlı kitaptır. Bu kitap daha çok fotoğraf ağırlıklıdır. Bundan sonra 2020 yılında Ahmet İnce tarafından gazetedeki köşesinde yayınladığı anı ve makalelerden oluşan “Gördes Bir Şehrin Hikâyesi” adlı kitapta da Gördes’in yakın tarihiyle ilgili çok önemli bilgiler bulunmaktadır. Bu arada 1960’lı yıllarda Gördes’te savcılık görevinde bulunmuş, Manisa Tarihi üzerine çeşitli yayınları bulunan avukat rahmetli Teoman Ergül’ü de unutmamak gerekir. 1991 yılında basılan “Kurtuluş Savaşı’nda Manisa” isimli kitabında Gördes ile ilgili geniş ve çok değerli bilgiler de bulunmaktadır. Ayrıca, Millî Mücadelemizin önemli simalarından Kaymakam İbrahim Ethem Akıncı’nın savaş yıllarında dağlarda gerilla savaşı verdiği günlerde tuttuğu günlüklerinden oluşan ve Genelkurmay Yayınları arasında yayınlanan “Demirci Akıncıları” adlı çok değerli eseri de Gördes’in Millî Mücadele yıllarını aydınlatması bakımından oldukça önemli bir eserdir.
Bu eserlerden alıntı yapılarak Prof. Nurettin Gülmez ve Doç. Dr. Nejdet Bilgi tarafından hazırlanan ve 2018 yılında yayınlanan 4 ciltlik “Millî Mücadele Döneminde Manisa” adlı eserin 3. cildinde Gördes Tarihi ile ilgili geniş bilgi bulunmaktadır. Ancak, Zekeriya Yurdoğlu’nun “Gördes Tarihi” kaynak olarak alındığından burada da aynı hataya düşülmüş olup Gördes Kuvayı Milliye Cemiyeti kurucuları hakkında verilen bilgiler yanlıştır. Ayrıca, yine Mehmet Tekdemir tarafından hazırlanıp 2016 yılında yayınlanan “Bilinmeyen Yönleriyle Gördes” ve Feridun Bayram editörlüğünde komisyon tarafından hazırlanan ve 2008 yılında yayınlanan “Geçmişten Geleceğe Gördes” adlı kitaplar da yayınlanmıştır. Ancak, bu kitaplarda Gördes genel olarak ele alındığından tarihle ilgili bilgiler sınırlıdır.
Gördes’in tarih araştırmalarıyla ilgili bütün bu eserlerden başka benim yazdığım 4 adet belgesel roman; “YANGIN I, YANGIN II, BİR ŞEHRİN GÖÇ HİKÂYESİ I ve BİR ŞEHRİN GÖÇ HİKÂYESİ II” Gördes’in 1920, 1940 ve 1950’li yıllarını roman türünde anlatan önemli kaynak eserlerdir. Yıllar süren çalışmalar sonucu birçok canlı ve 50 den fazla yazılı kaynak eser inceleyerek hazırladığım, Gördes’in Millî Mücadele yıllarını destansı bir şekilde anlatan “YANGIN I” ve “YANGIN II” belgesel romanlarımdan sonra yine birçok canlı ve yazılı kaynaktan yararlanarak kaleme aldığım 1940 ve 1950’li yıllarda ilçemizde yaşanan heyelan ve göç olayını anlattığım “BİR ŞEHRİN GÖÇ HİKÂYESİ I” ve “BİR ŞEHRİN GÖÇ HİKÂYESİ II” adlı belgesel romanlar da Gördes’in son yüzyılını aydınlatması bakımından önemli kaynak eserlerdir.
Değişik kalemler tarafından büyük emeklerle hazırlanıp yayınlanan bu güzel eserlerin, genç kuşaklar için çok değerli kaynaklar olacağı inancıyla, tüm Gördesli hemşerilerimin bu güzel eserleri mutlaka okumalarını tavsiye ediyorum.